Hiệu quả triển khai tòa soạn hội tụ tại Việt Nam - Nhìn từ thực tiễn

28/11/2021, 08:12

Hiệu quả triển khai tòa soạn hội tụ tại Việt Nam - Nhìn từ thực tiễn - Hoạt động báo chí, truyền thông là một trong những lĩnh vực vừa chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sự phát triển của các công nghệ mới, vừa phát huy ảnh hưởng, làm thay đổi phương thức truyền tải và tiếp nhận thông tin. Với sự đòi hỏi khách quan và nội tại, cơ quan báo chí phải tích hợp nhiều loại hình báo chí - truyền thông, chuyển tải thông tin đa phương tiện và xây dựng tòa soạn hội tụ. Tại Việt Nam, thực tế đang nổi lên 3 yếu tố chính ảnh hưởng đến việc triển khai tòa soạn hội tụ đó là: Sự chưa ổn định về chủ trương, định hướng hội tụ; Điều kiện tài chính; Năng lực bộ máy, bao gồm năng lực đội ngũ lãnh đạo, quản lý, điều hành và đội ngũ sáng tạo tác phẩm.

Ảnh minh họa

Những nhận thức ban đầu

 Về môi trường hoạt động vĩ mô, vẫn còn sự dùng dằng và sai biệt trong việc áp dụng các chính sách quy hoạch, sáp nhập khiến các nhà quản lý tòa soạn lúng túng, cũng như chưa rõ tương lai của các tòa soạn hội tụ sẽ đi về đâu. Một số cơ quan báo chí đang hội tụ cầm chừng để theo dõi động thái của cơ quan quản lý. Trong nội bộ nhiều cơ quan báo chí chưa có quan điểm, chủ trương nhất quán khiến đội ngũ lãnh đạo, quản lý và điều hành chưa tìm được tiếng nói chung.

Về yếu tố tài chính, tòa soạn hội tụ cần một lượng tài chính để xây dựng và duy trì. Nhiều tòa soạn nhỏ không thể chuyển sang hội tụ hoặc chỉ chuyển “bán hội tụ” (hội tụ một nửa). Một số tòa soạn lớn, có kinh phí để chuyển sang hội tụ nhưng ngân sách duy trì hàng năm cho hạ tầng, nhân sự và lưu trữ là không nhỏ, trong khi tình hình kinh doanh báo chí đang trở nên thách thức, đặc biệt trong đại dịch Covid-19.

Yếu tố con người cũng là một thách thức lớn khác. Trình độ không đồng đều giữa đội ngũ phóng viên, biên tập viên gây khó khăn trong việc quản lý tòa soạn hội tụ, lực lượng truyền thống cần thời gian để chuyển đổi nghiệp vụ “đa năng”, và lực lượng trẻ “đa năng, đa nhiệm” cũng cần một khoảng thời gian tương tự để mài dũa chuyên môn, kinh nghiệm trong các nghiệp vụ báo chí cốt lõi như phỏng vấn, phân tích, điều tra… Thách thức của các nhà quản lý chính là làm sao cân bằng về số lượng những phóng viên giỏi nghề, có kinh nghiệm lâu năm, có khả năng triển khai những tuyến bài chất lượng, độc đáo với những phóng viên trẻ, năng động, có thể sản xuất những bản tin “hợp thị hiếu” số đông khán giả; điều này sẽ giúp tờ báo duy trì lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh “nội dung là vua” nhưng “công nghệ là nữ hoàng” trong các tòa soạn hội tụ.

Một cuộc khảo sát được tiến hành vào tháng 3/2020 với hơn 200 nhà báo (có thâm niên ít nhất 5 năm đang làm việc cho 50 tờ báo lớn ở Việt Nam tính theo số phát hành) và phỏng vấn chuyên sâu 5 lãnh đạo của các cơ quan báo chí lớn (cũng là chuyên gia cao cấp về tòa soạn hội tụ) để tìm hiểu về mức độ hội tụ ở các cơ quan báo chí Việt Nam hiện nay, đồng thời đánh giá sự thành công cũng như đo lường mức độ hài lòng của đội ngũ người làm báo trong môi trường làm việc mới.

Về thời điểm thực hiện hội tụ, 20% số nhà báo tham gia khảo sát cho biết cơ quan của họ triển khai hội tụ trước năm 2010, 36% xác nhận trong giai đoạn 2010 -2015, trong khi có đến 44% khẳng định mãi đến 2015 mới bắt đầu khởi động. Khoảng 46% số nhà báo cho rằng cơ quan báo chí của họ có triển khai phiên bản online kèm theo báo in, 3% xác nhận có 3 loại hình truyền thông: báo in, báo online và báo nói (audio); 35% có báo in, báo online và báo hình (video), trong khi 15% còn lại có đầy đủ cả 4 loại hình truyền thông: báo in, báo online, báo nói và báo hình.

 Mô hình tòa soạn hội tụ. Ảnh: Lucas Varela

Từ mô hình tòa soạn hội tụ 1.0 đến 3.0

Về phân loại các mô hình tòa soạn hội tụ tại Việt Nam hiện nay, đa phần người tham gia khảo sát đều cho rằng mỗi tờ báo triển khai theo một cách khác nhau tùy vào điều kiện tài chính và nguồn nhân lực của mình, tuy nhiên tựu trung lại có 3 mô hình phổ biến tại Việt Nam:

Mô hình tòa soạn 1.0: Là mô hình hội tụ lấy báo in làm trung tâm. Các tờ báo phát triển thêm bản điện tử nhưng vẫn tư duy theo kiểu làm báo in và dành phần lớn nội dung hay, độc quyền cho báo in, sau đó mới đưa lên báo điện tử. Phần lớn nguồn lực vẫn ưu tiên cho báo in vì báo in vẫn được xác định là sản phẩm chính, còn báo điện tử chỉ là sản phẩm phụ. Mô hình này thường được áp dụng ở các tờ báo trực thuộc các cơ quan quan trọng ở trung ương và địa phương, chủ yếu sống bằng nguồn ngân sách nhà nước.

Mô hình tòa soạn 2.0: Là mô hình hội tụ lấy báo điện tử làm trung tâm. Theo đó, tất cả nội dung thời sự đổ về một nguồn chỉ huy và được xử lý để đăng online nhanh nhất dưới các định dạng đa ngôn ngữ text, ảnh, audio và video, không còn tư duy “để dành” cho báo in vào ngày hôm sau. Báo in không còn chạy đua đề tài thời sự với báo điện tử mà phát triển thành vấn đề, câu chuyện hoặc chuyên đề theo hướng phân tích, bình luận và tìm kiếm giải pháp cho những vấn đề đó. Báo in chỉ đăng những tin bài thời sự thật sự cần thiết theo tôn chỉ, mục đích của từng tờ báo.

 Mô hình tòa soạn 3.0: Là mô hình hội tụ hoàn toàn nhân sự và công việc. Ở mô hình này, hội tụ không gian làm việc (offline) không còn là yếu tố quan trọng chủ chốt. Vì sự phát triển linh hoạt của các vị trí, bộ phận trong tòa soạn hội tụ và với nhiều phương thức làm việc trực tuyến (online) với nhau, các thành viên của tòa soạn có thể xử lý công việc ở bất kỳ nơi nào thuận tiện cho họ. Điều quan trọng hơn tất cả chính là hội tụ nhân sự và hội tụ công việc trên một không gian số, gọi là hội tụ số. Mô hình này đang dần hình thành ở Việt Nam và là định hướng phát triển trong giai đoạn kế tiếp của các cơ quan báo chí. Nó có thể trở thành hệ sinh thái báo chí trên không gian mạng nếu được kết nối chặt chẽ và cộng hưởng giữa các loại hình và sản phẩm đơn lẻ với nhau.

Các cuộc phỏng vấn chuyên sâu cho thấy, tuy gọi tên như vậy nhưng mô hình hội tụ áp dụng tại Việt Nam không giống với các chuẩn mực tòa soạn hội tụ của thế giới. Lãnh đạo một tờ báo in có số phát hành lớn nhất Việt Nam cho biết: “Mô hình hội tụ mang tính liên kết của chúng tôi không giống với tờ báo nước ngoài mà chúng tôi đi học tập hay bất kỳ mô hình nào được mô tả trong các cuốn sách. Chúng tôi trao quyền cho các trưởng ban duyệt và đăng tải trên nền tảng online hầu hết các nội dung mà từng ban sản xuất, ngoại trừ những bài vở liên quan đến chính trị hay các chủ đề nhạy cảm khác sẽ do Ban Biên tập trực tiếp duyệt. Còn với báo in, chúng tôi vẫn đi theo quy trình cũ, từ cấp ban lên tòa soạn và lên Ban Biên tập duyệt cuối cùng trước khi đưa đi in. Tất nhiên, cho dù là trao quyền cho các thư ký tòa soạn, trưởng ban duyệt xuất bản trên online, người chịu trách nhiệm sau cùng vẫn là Ban Biên tập.” Kết quả khảo sát cũng cho thấy, 49% nhà báo nhận định cơ quan của họ đang theo mô hình hội tụ hoàn toàn (3.0), 32% lựa chọn mô hình hội tụ mang tính liên kết (2.0) trong khi 19% nghĩ họ đang áp dụng mô hình hội tụ mang tính biệt lập (1.0).

Mô hình tòa soạn hội tụ báo điện tử VnExpress

Đối với câu hỏi đâu là những mục tiêu chính khi thực hiện tòa soạn hội tụ, chỉ có 1% cho rằng hội tụ để gia tăng vai trò và ảnh hưởng của tờ báo đối với xã hội; 6% trả lời vì hiệu quả kinh tế, 12% khẳng định hội tụ là nhằm cải thiện chất lượng nội dung theo nhu cầu của bạn đọc, và có đến 88% lựa chọn hội tụ vì một lúc cần đạt cả 3 mục tiêu: chất lượng nội dung, ảnh hưởng xã hội, hiệu quả kinh tế. Phó tổng thư ký tòa soạn của một tờ báo in tại TP.HCM đang áp dụng mô hình Hội tụ hoàn toàn cho rằng: “Hiệu quả kinh tế có đạt được hay không còn phụ thuộc vào 2 yếu tố còn lại: chất lượng báo chí có đảm bảo hay không và vị thế tờ báo có được củng cố tăng cường hay không để giữ chân bạn đọc và thu hút các nhà quảng cáo.”

Về chất lượng tin tức, Tổng thư ký một tạp chí cho rằng hội tụ giúp tin tức đi nhanh hơn, rộng hơn nhưng tin bài có thể không sâu và thường mắc sai sót do chạy theo tốc độ phát tin. Chính vì vậy, các tòa soạn cần kiên quyết kiểm soát mạnh mẽ thông tin để đảm bảo tính chính xác, cân bằng, công bằng... ở mức độ cao nhất. Ảnh hưởng xã hội hay nói cách khác là danh tiếng, uy tín của tờ báo có thể bị giảm sút nếu chất lượng thông tin không đảm bảo. Vị Tổng thư ký cũng cho rằng việc triển khai tòa soạn hội tụ sẽ khó thành công nếu không thúc đẩy việc tương tác giữa tòa soạn với các kênh truyền thông mạng xã hội như Facebook, Youtube, Twitter, Instagram, Zalo, Lotus…

Khi tương tác chiều thuận, tức từ tờ báo đến mạng xã hội, tờ báo sẽ “nhúng” link các bài viết từ tòa soạn hội tụ lên các mạng xã hội Facebook, Youtube và một số mạng khác thông qua cơ chế đẩy link (sponsored) hoặc chia sẻ tự nhiên. Đồng thời, tờ báo tạo ra fanpage và mở kênh trên Youtube về các lĩnh vực được xã hội đang quan tâm như kinh tế, tài chính... để tạo các thảo luận nhóm, giúp gia tăng độ nhận biết của cộng đồng đối với thương hiệu tờ báo.

 Khi tương tác chiều ngược, tức từ mạng xã hội đến tờ báo, ban biên tập quán triệt phóng viên trong khi bám sát thông tin trên mạng xã hội để triển khai chuyên sâu các đề tài hấp dẫn phải luôn giữ “đầu lạnh” khi kiểm chứng thông tin, giữ vững chủ trương của báo. Từ mạng xã hội, tờ báo cũng có thể tìm thấy các gương mặt viết tốt để mời trở thành cộng tác viên cho mình. Mạng xã hội là công cụ lý tưởng để đánh giá mức độ quan tâm của cộng đồng với đề tài, phục vụ việc chỉ dẫn nội dung và cải tiến trong mô hình tòa soạn hội tụ.

 Về chất lượng nội dung tờ báo sau khi triển khai tòa soạn hội tụ, 90% nhà báo được khảo sát xác nhận tốt hơn so với trước, trong khi 10% cảm nhận không có sự thay đổi nào, thậm chí chất lượng có chiều hướng đi xuống.

 Về vai trò và ảnh hưởng xã hội, 91% tán thành ý kiến rằng tầm ảnh hướng có tăng lên sau hội tụ, tuy nhiên, các nhà báo cũng xác nhận rằng “tầm ảnh hưởng xã hội” chính là tài sản quan trọng nhất của tờ báo vì có được sự tin cậy của bạn đọc sẽ giúp các tờ báo trở thành kênh tham chiếu chính thống trong bối cảnh tin giả (fake news) ngày càng nhiều và tất cả người dùng đều có thể trở thành “nguồn phát tin”.

Về hiệu quả kinh tế, 74% số nhà báo cho biết doanh thu và lợi nhuận của tờ báo có tăng sau hội tụ, 22% xác nhận không mang lại hiệu quả, trong khi 4% khẳng định các chỉ số này còn sụt giảm so với trước. Trong các cuộc phỏng vấn chuyên sâu, có 2 lãnh đạo cơ quan báo chí chia sẻ tình hình tài chính của tờ báo xấu hơn trước: “Doanh thu và lợi nhuận mang về từ các kênh kỹ thuật số dù có tăng hàng năm vẫn không đủ để bù đắp khoản sụt giảm nghiêm trọng từ quảng cáo và phát hành của kênh báo in”. Một Phó tổng biên tập khác tiết lộ: “Năm 2019, lần đầu tiên chúng tôi chứng kiến doanh thu từ các kênh kỹ thuật số vượt qua doanh thu báo in, nhưng tổng cộng lại vẫn chưa bằng con số đạt được ở thời điểm báo in đang là vua.”

Trước câu hỏi liệu các phóng viên có hài lòng với cách đánh giá hiệu suất lao động thông qua các chỉ số đo lường trực tuyến trong tòa soạn hội tụ, 58% số người tham gia khảo sát cho biết họ ủng hộ cơ chế này, 21% trả lời “ở mức chấp nhận được” và 19% phản đối. Trong khi đó, 2% cho rằng cần có sự phối hợp giữa chỉ số đo lường và đánh giá của tòa soạn vì “các chỉ số trong một số trường hợp là “ảo”, cũng như không đánh giá hết được lao động của phóng viên, đặc biệt đề tài thường chỉ được thực hiện sau khi có sự phê duyệt của các cấp trưởng ban, lãnh đạo tòa soạn và ban biên tập, vì thế không thể chỉ “quy trách nhiệm” cho phóng viên thể hiện qua việc chấm nhuận bút và đánh giá lao động hàng năm.”

Trong các cuộc phỏng vấn chuyên sâu, lãnh đạo các cơ quan báo chí cho biết họ đang cố gắng cân bằng giữa việc dựa vào các chỉ số và đánh giá của tòa soạn để xếp loại năng lực phóng viên. Hiện nay, chủ yếu tin bài được đo, đánh giá hiệu quả chủ yếu dựa trên bộ tiêu chí của Google analytics về pageviews (số lượt xem trang), visitors (số lượng người xem trang), bounce rate (tỷ lệ rời bỏ trang), time duration (thời gian đọc trên bài/trang)…, hoặc dựa trên các chỉ số của Facebook khi link bài được “thả” trong môi trường này (gồm like, share, comment). Bên cạnh đó, các tòa soạn cũng đã tiến hành đo trên cảm quan về sự độc đáo của thông tin, độ nhanh và độ sâu của thông tin, kỹ thuật tác nghiệp của phóng viên, bản thảo đáp ứng chuẩn SEO…

Trong dự thảo Quy hoạch phát triển mạng lưới cơ sở báo chí, phát thanh, truyền hình, thông tin điện tử, cơ sở xuất bản thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, một trong những mục tiêu quy hoạch là đến năm 2030, 100% cơ quan báo chí Việt Nam thực hiện chuyển đổi số, đổi mới toàn diện hoạt động, vận hành mô hình tòa soạn hội tụ, đa phương tiện phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ tiên tiến trên thế giới. Đây là cơ sở để phát triển báo chí Việt Nam hiện đại, duy trì giá trị cốt lõi, thể hiện trung thực dòng chảy thông tin của xã hội, đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng.

PGS, TS Nguyễn Thị Trường Giang - ThS Võ Như Hằng

Bình luận