Đào tạo báo chí tích hợp và báo chí đa phương tiện trong xu thế truyền thông mới

22/04/2020, 23:29

Đào tạo báo chí tích hợp và báo chí đa phương tiện trong xu thế truyền thông mới - Các cơ quan truyền thông và các cơ sở đào tạo truyền thông đã và đang đối mặt với nhiều thách thức do các phương tiện truyền thông và xu thế truyền thông mới mang lại.

Các cơ sở đào tạo truyền thông (bên cung cấp lao động) cần hợp tác chặt chẽ với các cơ quan truyền thông (bên cầu lao động) để đào tạo một thế hệ các nhà truyền thông mới. Thế hệ mới này cần có khả năng làm việc với các phương tiện khác nhau, trên các nền tảng khác nhau và thực hiện các nhiệm vụ khác nhau. Đào tạo tích hợp và đa phương tiện là giải pháp cần thiết trong bối cảnh thay đổi truyền thông. Bài viết này sẽ nhận diện sự thay đổi và đề xuất mô hình đào tạo truyền thông trong bối cảnh mới.   

Nhận diện sự thay đổi truyền thông

Sự trỗi dậy của các phương tiện truyền thông xã hội, sự phổ biến của nội dung do công chúng tạo ra và ảnh hưởng sâu sắc của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu… đòi hỏi các cơ quan truyền thông và cơ sở đào tạo truyền thông phải thay đổi. Những xu hướng này tác động đến phương thức tổ chức toà soạn, phương thức tác nghiệp của nhà truyền thông và phương thức tiếp cận thông tin của công chúng.

 

Hoạt động của toà soạn và lao động của nhà truyền thông luôn hướng tới việc đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng. Trong bối cảnh bùng nổ thông tin, cơ quan truyền thông nào có khả năng đáp ứng nhu cầu này tốt hơn sẽ khẳng định được chỗ đứng của mình trong xã hội.

Sự trỗi dậy của các phương tiện truyền thông xã hội khiến cuộc cạnh tranh giành sự chú ý của công chúng trở nên gay gắt hơn. Khả năng truyền thông tin theo mạng lưới và khuyến khích sự tham gia của công chúng tạo nên lợi thế cạnh tranh của mạng xã hội. Các mạng xã hội như Facebook, Twitter, Youtube… mang lại cho công chúng khả năng đảo chiều từ người tiếp nhận thông tin thành người cung cấp thông tin. Thông tin do công chúng tạo ra (UGC) theo Nic Newman “không thay thế báo chí nhưng chúng tạo ra thêm lớp thông tin quan trọng và dư luận đa dạng”[1].

Sự xuất hiện của UGC ảnh hưởng đến các cơ quan truyền thông trên hai phương diện chính. Trước hết, nó thách thức niềm tin của công chúng đối với các phương tiện truyền thông truyền thống đang trên đà giảm sút. Sự phổ biến của UGC càng làm phân tán hơn nữa sự chú ý của công chúng đối với các phương tiện truyền thông truyền thống.

Thứ hai, nó tác động đến quan niệm về người làm báo và nghề báo. Báo chí công dân hay báo chí cộng đồng xuất hiện như một loại hình báo chí mới, trong đó công chúng đóng vai trò chủ thể thông tin thay vì người tiếp nhận thông tin. Với sự hỗ trợ của các phương tiện công nghệ và mạng xã hội, công chúng có thể làm chủ quá trình thu thập và phổ biến thông tin. Các nhà nghiên cứu truyền thông dự đoán rằng, đến năm 2021, “công chúng sẽ sản xuất khoảng 50% lượng tin tức cho nhau[2]” (peer to peer news). Với tính chất gần gũi và đa dạng, UGC tạo được cảm tình và niềm tin của công chúng đặc biệt là khi công chúng có xu hướng tìm kiếm các nguồn thông tin mở.

Hiện nay, các cơ quan truyền thông buộc phải tổ chức lại lực lượng lao động theo hướng tinh giản đội ngũ trong khi không giảm bớt khối lượng công việc. Lực lượng lao động nhỏ hơn phải đảm nhận khối lượng công việc lớn hơn. Chỉ những nhà báo có năng lực thực sự mới có thể trụ vững trong môi trường làm việc ngày càng áp lực. Xu hướng này sẽ tiếp tục được duy trì trong những năm tới khi các tổ chức tối ưu hoá hoạt động và cắt giảm chi phí nhân công.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới là phép thử đối với các cơ quan truyền thông. Theo đó, các cơ quan này sẽ không thay đổi nếu họ không buộc phải thay đổi. Cơ quan nào nhanh chóng thích ứng với thay đổi sẽ vượt qua khó khăn và định hình mô hình hoạt động mới. Mặt khác, cơ quan nào không kịp thời đổi mới hoạt động sẽ tụt hậu và thụt lùi trong cuộc cạnh tranh giành sự chú ý của công chúng. Điều này đòi hỏi các cơ sở đào tạo báo chí và truyền thông phải đào tạo ra những sinh viên tinh thông nghề nghiệp, đủ khả năng làm việc trong môi trường nhiều cạnh tranh.

Sinh viên khi tốt nghiệp có thể làm việc trên các nền tảng khác nhau, sáng tạo cho các loại hình báo chí, truyền thông khác nhau

Mô hình đào tạo truyền thông mới

 

Để thích ứng với sự thay đổi, các cơ quan truyền thông và cơ sở đào tạo truyền thông buộc phải thay đổi chính mình.

Tác động của những thay đổi như phân tích trên đây đối với các cơ quan truyền thông và cơ sở đào tạo truyền thông có thể được hình dung ở hai cấp độ. Ở cấp độ thứ nhất, những thay đổi về kinh tế, xã hội và công nghệ buộc các cơ quan truyền thông đổi mới mô hình và phương thức hoạt động. Ở cấp độ thứ hai, những thay đổi về mô hình và phương thức hoạt động của cơ quan truyền thông buộc các cơ sở đào tạo truyền thông đổi mới mô hình và phương thức đào tạo.

 

Năm 2016, Học viện Báo chí và Tuyên truyền (Việt Nam) chính thức tuyển sinh chương trình Cử nhân quốc tế Quảng cáo, Quan hệ công chúng và Truyền thông nhượng quyền từ Đại học Middlesex. Chương trình học chỉ gồm 12 học phần nhưng bao quát hầu hết các hoạt động đa dạng của ngành truyền thông, hướng tới đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành truyền thông.

Xu hướng đào tạo truyền thông đa phương tiện và tích hợp diễn ra tại nhiều quốc gia trên thế giới gắn liền với việc thay đổi cơ cấu tổ chức và điều chỉnh chương trình đào tạo. Năm 2012, Khoa Báo chí của Đại học Texas (Hoa Kỳ) triển khai chương trình đào tạo mới nhằm “xoá bỏ bức tường giữa báo in, tạp chí, báo ảnh, đa phương tiện và truyền hình”[3]. Năm 2015, Đại học Middlesex (Vương quốc Anh) thành lập Khoa Truyền thông và Công nghiệp sáng tạo trên cơ sở tích hợp Khoa Truyền thông và Nghệ thuật biểu diễn với các chuyên khoa về nghệ thuật, thời trang, điện ảnh, âm nhạc[4].

Những thay đổi trên đây tại các có sở đào tạo cho thấy áp lực đổi mới lớn hơn và mục cung cấp cho các cơ quan truyền thông những nhà truyền thông có khả năng làm việc đa nhiệm và đa phương tiện. Thế hệ nhà truyền thông mới cần có khả năng làm việc với các phương tiện khác nhau, trên các nền tảng khác nhau và thực hiện các nhiệm vụ khác nhau trong các môi trường khác nhau. Trong bối cảnh này, đào tạo truyền thông tích hợp và đa phương tiện là giải pháp quan trọng giúp hoạt động đào tạo của nhà trường đáp ứng tốt hơn nhu cầu của xã hội.

Đào tạo truyền thông tích hợp có thể được thực hiện ở hai mức độ chính: tích hợp toàn phần hoặc tích hợp một phần. Tích hợp toàn phần là phương thức đào tạo đa phương tiện, trong đó tất cả các khoá học tập trung đào tạo năng lực tác nghiệp trên nền tảng số và đa phương tiện. Phương thức này đề cao hệ thống tri thức và kỹ năng thống nhất trong khi ít chú trọng đến đặc thù của từng loại hình truyền thông. Tích hợp một phần là phương thức đào tạo kết hợp đào tạo đa phương tiện và đào tạo đơn phương tiện, trong đó một số khoá học tập trung vào năng lực tác nghiệp trên nền đa phương tiện còn một số đi sâu vào kỹ năng tác nghiệp cho từng loại hình truyền thông cụ thể.

Phương thức đào tạo tích hợp khắc phục được hạn chế của phương thức đào tạo chuyên ngành phân tách. Đào tạo tích hợp là mô hình đào tạo “một cửa vào, nhiều lối ra” để gia tăng cơ hội việc làm cho sinh viên khi tốt nghiệp.

 

Sinh viên khi tốt nghiệp có thể làm việc trên các nền tảng khác nhau, sáng tạo cho các loại hình báo chí, truyền thông khác nhau.

Năm 2014, tập đoàn báo chí Gannett công bố mô hình “toà soạn của tương lai” như một sự thích ứng trước bối cảnh thay đổi truyền thông. Mô hình này giảm bớt vị trí quản lý, tăng thêm phóng viên chuyên trách đồng thời duy trì quy mô nhân sự tinh gọn. Một số vị trí việc làm mới xuất hiện bao gồm chuyên gia phân tích công chúng, chiến lược gia nội dung, chuyên gia đưa tin và biên tập viên tương tác. Tất cả các vị trí việc làm này đều “lấy truyền thông số làm trọng tâm”[5]. Trong tương lai nếu mô hình này trở nên phổ biến và rất có khả năng trở nên phổ biến, việc đào tạo tích hợp và đa phương tiện càng mang tính cấp thiết hơn.

Mô hình đào tạo tích hợp và đa phương tiện là giải pháp quan trọng cho các cơ sở đào tạo truyền thông trong bối cảnh thay đổi truyền thông. Với phương thức đào tạo tích hợp toàn phần hoặc một phần, các cơ sở đào tạo truyền thông sẽ góp phần quan trọng đào tạo ra một thế hệ nhà truyền thông mới có khả năng làm việc đa nhiệm và đa năng. Năng lực đảm đương các nhiệm vụ khác nhau trên các nền tảng khác nhau, trong các môi trường khác nhau bảo đảm thành công của thế hệ các nhà truyền thông mới.

TS. Vũ Thanh Vân


[1] Nic Newman (2009), The Rise of Social Media and its Impact on Mainstream Journalism, Reuters Institute for the Study of Journalism

[2] We Media Center

[3] http://journalism.utexas.edu/undergraduate/curriculum

[4] http://www.mdx.ac.uk/our-research/research-groups/blockchain-for-creative-industries

[5]http://www.poynter.org/2014/tennessean-style-changes-coming-to-four-other-gannett-newsrooms/ 261739/