Tin đồn, tâm lý đám đông và vai trò nhà báo

26/06/2017, 14:35

Tin đồn, tâm lý đám đông  và vai trò nhà báo - Một doanh nghiệp làm ăn bình thường bỗng dưng hứng chịu tin đồn “sắp bị bán cho Trung Quốc”; một nghệ sĩ đang tạo được những thành công bỗng dưng bị loan tin “gặp bệnh hiểm nghèo”; một giám đốc ngân hàng có uy tín bỗng dưng bị tung tin “sắp ra hầu tòa” ... Những tin đồn gây ảnh hưởng như thế lan truyền trên môi trường Internet và khiến đối tượng phản ánh chịu thiệt hại nặng nề nếu báo chí vào cuộc thiếu trách nhiệm...

Tin đồn thời truyền thông số

Tin đồn là cơ chế truyền thông nước nào cũng có, thời nào cũng có. Ở những nước nông nghiệp, ở những cộng đồng thông tin ít minh bạch, tin đồn càng có đất sống. Tin đồn đa phần ra đời trong quá trình giao tiếp diễn ra trong đời sống. Người nhận thông tin tiếp tục thành nhà truyền thông thứ cấp trong các mối quan hệ chằng chịt của đời sống xã hội.

Thành viên “mạng tin đồn” có khi không xuất phát từ một động cơ vụ lợi nào nhưng việc truyền tin của họ thường phản ánh mối quan tâm, thói quen, sở thích của họ. Tốc độ phân phối tin đồn phụ thuộc vào tính hấp dẫn, tầm quan trọng của vấn đề đối với từng cá nhân cho nên trong nhiều trường hợp, khi sự kiện, vấn đề bị đồn thổi có liên quan đến số đông thì việc lần theo các chi tiết để tìm ra dấu vết khởi nguồn của tin đồn là rất khó. Bên cạnh đó, với sự giúp sức của Internet khiến tin đồn phát triển mạnh hơn thông qua các mạng xã hội. Tin đồn trên môi trường mạng được nhân bản cực nhanh, cực rộng nên cường độ, biên độ dư luận càng lớn.

Cần phải thấy rằng tin đồn là một phần của đời sống xã hội. Nhiều tổ chức cũng biết khai thác tin đồn cho mục đích truyền thông (viral marketing, buzz marketing, words of mouth marketing... hiện đang trở thành một ngành dịch vụ chẳng hạn). Nhà báo không phục vụ cho nhóm lợi ích nào cụ thể mà phải vì lợi ích quốc gia dân tộc. Và vì thế, nếu nhà báo bị tin đồn... dẫn dắt, tác hại của truyền thông đôi lúc khó lường được.

Không phải lúc nào đám đông cũng đại diện cho chân lý

Đám đông không đại diện cho chân lý

Một thanh niên lên Facebook tuyên bố nếu bức ảnh của mình đủ 40.000 lượt like thì đến giờ G ngày N sẽ... tự thiêu rồi nhảy xuống cầu Tân Hóa. Những người dùng Facebook kinh nghiệm đều biết rằng đây là trò đùa, chiêu thức “câu like” nhưng, điều bất ngờ là đám đông vẫn vào bấm like hơn cả mong đợi của anh thanh niên nọ và đến giờ hẹn, hàng trăm người hiếu kỳ kéo nhau tới khu vực cầu Tân Hóa (quận Tân Phú, TP .HCM) để trực tiếp “xem” tự thiêu, cơ quan chức năng phải ra tay can thiệp.

Một bộ áo dài cách tân, một kiểu trang phục sáng tạo của ông giáo sư đại học, một câu nói của nhà quản lý... ngày nay cũng trở thành miếng mồi cho cư dân mạng xâu xé. Chuyện tranh cãi và chấp nhận những ý kiến, quan điểm khác biệt là tốt, song, tính chất của những diễn đàn trên mạng là câu chuyện bầy đàn, câu chuyện “gạch đá” rất cực đoan. Rất nhiều thành viên cộng đồng giờ đây chưa kịp đọc và suy nghĩ đã có thể chia sẻ những thông tin sai trái (trong đó có tin đồn) vì hiệu ứng đám đông.

Không chỉ có những đối tượng dễ bị tổn thương mới trở thành nạn nhân của lối ứng xử bầy đàn trên mạng xã hội. Nhiều diễn viên, ca sĩ, doanh nhân, nhà khoa học, nhà báo, chiến sĩ cảnh sát... cũng đã trở thành miếng mồi cho cuộc chơi truyền thông thiếu trách nhiệm và đạo đức của một bộ phận Facebooker. Cứ đọc những bình luận liên quan đến vụ anh thanh niên “xin like để tự thiêu” ấy, dễ hình dung ra cảnh đám đông thật man rợ trong những phiên xử tử thời Trung cổ.

Với truyền thông xã hội, nghề báo được “xã hội hóa” theo nghĩa ai cũng có thể góp phần tạo ra và phổ biến tin tức. Nhưng, truyền thông xã hội là nơi giải phóng cái tôi cá nhân, nên mặc nhiên, nhiều thành viên cộng đồng tự cho mình cái quyền viết, chụp, quay phim, chia sẻ (bình luận, phát ngôn như những luật sư, chánh án, “nhà đạo đức”...) tất cả những gì nghĩ, thấy mà không cần kiểm chứng điều đó đúng hay là sai, đặc biệt là những loại tin đồn.

Những ví dụ về sự phỉ báng, lăng mạ, sự xâm phạm tư cách cá nhân hiện nay dễ dàng xuất hiện trên mạng xã hội, nhất là khi nhiều thành viên vẫn còn “đóng vai” với một tên ảo. Sự phỉ báng có thể đến từ một sơ suất (cẩu thả, thiếu thận trọng, a dua) nhưng đa phần, nó đến từ định kiến, từ sự cố ý làm nhục người khác. Tất nhiên, cũng có trường hợp, sự a dua theo người khác là do năng lực thẩm định thông tin trên môi trường truyền thông xã hội vốn rất xô bồ, thật - giả, tốt - xấu lẫn lộn.

âm lý đám đông đã được nghiên cứu từ khá lâu. Tâm lý ấy xuất phát từ việc con người cần có nhu cầu hòa nhập với cộng đồng, nhu cầu được là một phần của tập thể, nhu cầu giống mọi người và muốn mọi người giống mình. Trong một nhóm người, số đông sẽ tạo áp lực buộc số ít phải hành động theo số đông, hoặc là số ít sẽ bị khai trừ.

Trên môi trường mạng xã hội, nếu không có những chế định, quy phạm về cách hành xử, tâm lý đám đông sẽ nảy nở, dẫn đến nhiều tác hại khôn lường. Không thể đợi chờ từng cư dân mạng đạt đủ năng lực truyền thông (để tiếp nhận cũng như làm ra thông tin), bản thân cộng đồng cũng phải có “hương ước” nhằm loại bỏ thông tin xấu, độc hại. Nhưng khả năng tự quản ấy khó có thể ngăn ngừa tốt các hiện tượng tiêu cực trong ứng xử trên mạng. Bên cạnh biện pháp tuyên truyền, giáo dục, các cơ quan chức năng nên hoàn thiện khung pháp lý để có điều chỉnh, ngăn ngừa tốt hơn, vai trò của nhà báo trong việc hình thành và dẫn dắt dư luận.

Đối phó với tin đồn thất thiệt có hại cho doanh nghiệp mình, cũng cần có hình thức xử lý để tránh xảy ra khủng hoảng: Cần phải phân tích động cơ của người tung tin đồn và cường độ dư luận xã hội để chọn các hình thức truyền thông hợp lý. Báo chí là kênh thông tin quan trọng trong việc xử lý tin đồn, bởi dù truyền thông xã hội có mạnh đến đâu, người dân vẫn tin vào các kênh thông tin chính thống với những nguyên tắc nghiệp vụ, đạo đức trong xử lý nguồn tin. Trong một số trường hợp, doanh nghiệp cần phải biết đối diện để xử lý, ứng phó “chuyển bại thành thắng” bằng các giải pháp truyền thông thông minh.

Phan Văn Tú

Bình luận
Gia đình trái cây Pushmax Nước mắm nhĩ cá cơm Châu Sơn