Thông điệp truyền thông khoa học và công nghệ cho nông dân

Thông điệp truyền thông khoa học và công nghệ cho nông dân

Thông điệp truyền thông khoa học và công nghệ cho nông dân - Cách mạng Công nghiệp 4.0 là cơ hội để ngành nông nghiệp Việt Nam nói chung, nông dân Việt Nam nói riêng vươn lên hội nhập, những thương hiệu, sản phẩm nông sản Việt Nam được xuất khẩu đến nhiều nước trên thế giới, kể cả những thị trường khó tính.

Việc chuyển tải thông điệp truyền thông KH&CN cho nông dân trên các phương tiện truyền thông đại chúng mang lại nhiều lợi ích cho ngành nông nghiệp. Ảnh: TL

Vai trò của truyền thông KH&CN với nông dân

Truyền thông KH&CN là hoạt động tương tác xã hội nhằm chia sẻ thông tin về chủ trương, đường lối của Đảng, cơ chế, chính sách, pháp luật của Nhà nước về phát triển KH&CN; hoạt động KH&CN: từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, triển khai, phát triển công nghệ trong các lĩnh vực khoa học, những hoạt động đổi mới công nghệ, dây chuyền sản xuất, kinh doanh, đổi mới sản phẩm, dịch vụ, đến các hoạt động dịch vụ KH&CN như thông tin, tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng, sở hữu trí tuệ,...; về thành tựu, kết quả của hoạt động KH&CN: từ nhận thức của xã hội về KH&CN, vai trò của KH&CN đối với phát triển kinh tế - xã hội, những tiến bộ KH&CN, khả năng áp dụng kết quả, chuyển giao công nghệ vào sản xuất, đời sống đến những mô hình hoạt động tiên tiến, hiệu quả, những tổ chức, cá nhân điển hình,...

Theo Burns và cộng sự, truyền thông KH&CN là một phần quan trọng trong xã hội hiện đại. Hoạt động truyền thông KH&CN không chỉ làm cho các nhà khoa học nói nhiều hơn về công việc của họ hoặc tạo ra các sự kiện khoa học hấp dẫn, truyền thông KH&CN còn mang đến sự ủng hộ của công chúng trong hoạt động KH&CN.

Còn Borchelt cho rằng, có ba mục đích chính để thực hiện truyền thông KH&CN của các tổ chức nghiên cứu, gồm: Thông báo cho công chúng về các hoạt động khoa học, sản phẩm hoặc kết luận có thể hữu ích trong việc cải thiện chất lượng cuộc sống nói chung hoặc liên quan đến các vấn đề công chúng quan tâm; Cung cấp cho công chúng thông tin để họ hiểu, suy nghĩ và có thể tham gia vào việc xây dựng chính sách công về các vấn đề cụ thể; Cung cấp mô tả và giải thích về công việc khoa học để nâng cao trình độ hiểu biết về khoa học của người dân.

Hình ảnh "Con trâu đi trước, cái cày đi sau" đã xuất hiện rất ít trên các phương tiện truyền thông hiện nay. Ảnh: TL

Trong quá trình phát triển của nông nghiệp, nông thôn, truyền thông KH&CN giúp nông dân có thông tin về các mô hình ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ, giống cây trồng, vật nuôi, các sáng chế mới, kết quả nghiên cứu,... phục vụ sản xuất nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Từ đó, lựa chọn, học hỏi các mô hình phát triển kinh tế hiệu quả, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm nông sản, tiết kiệm sức lao động,...

Việc chuyển tải thông điệp truyền thông KH&CN cho nông dân trên các phương tiện truyền thông đại chúng đã phần nào gián tiếp giúp mùa màng bội thu và tác động thay đổi tư duy, nhận thức cư dân nông thôn, khiến họ từ bỏ nếp sản xuất nông nghiệp lạc hậu, chủ động lựa chọn các công nghệ, giải pháp kỹ thuật phù hợp và đã giàu lên từ nông nghiệp, nâng cao giá trị đời sống, góp phần xóa đói, giảm nghèo ở địa phương. Họ cũng mạnh dạn đề xuất nghiên cứu bảo tồn nguồn gen, bảo hộ thương hiệu, nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý,... các nông sản của địa phương.

Nhờ đó, hiện nhiều địa phương đã phát triển được các sản phẩm chủ lực, tăng giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường, nâng cao thu nhập cho người dân như: Cam Cao Phong (Hòa Bình), chè Tân Cương (Thái Nguyên), bưởi Phúc Trạch,...

Việc cập nhật các thông tin KH&CN và ứng dụng vào đời sống, sản xuất nông nghiệp rất quan trọng. Ảnh: TL

Thực trạng

Theo kết quả khảo sát Chương trình “Nông nghiệp và nông thôn” phát trên Hệ thời sự chính trị tổng hợp (VOV1), Đài Tiếng nói Việt Nam (từ ngày 1/5/2018 đến 19/6/2018) và chương trình Chuyện nhà nông với nông nghiệp (từ ngày 6/1/2018 đến ngày 25/8/2018) trên kênh VTV1, Đài Truyền hình Việt Nam cho thấy, hai chương trình đều phản ánh tất cả các khía cạnh trong sản xuất nông nghiệp gắn với nông dân trên diện rộng mang tính toàn quốc, đồng thời dành thời lượng lớn chuyển tải thông tin, phổ biến kiến thức, đưa thông điệp KH&CN đến với cư dân nông thôn.

Trong 82 số của chương trình truyền hình khảo sát, có 66 số có thông tin KH&CN, chiếm 80,5% (của 100% chương trình được khảo sát), cao hơn nhiều so với phát thanh (61,5%). Các nội dung KH&CN cho nông dân trong các chương trình truyền hình được thể hiện hấp dẫn, chi tiết hơn so với chương trình phát thanh.

Các nội dung thông điệp truyền thông KH&CN cho nông dân trong hai chương trình đều rõ nét, sắc xảo qua ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh, tiếng động, băng phỏng vấn,... Thông điệp về KH&CN cho nông dân được thể hiện gồm một số nhóm nội dung sau: Chủ trương, chính sách pháp luật về KH&CN; các giải pháp KH&CN thúc đẩy phát triển nông nghiệp nông thôn (giống cây trồng, vật nuôi mới, công nghệ, thiết bị, kỹ thuật, kết quả nghiên cứu, sáng chế và tôn vinh nhà sáng chế, gương nông dân điển hình ứng dụng KH&CN ...); thực tiễn triển khai (mô hình ứng dụng tiến bộ KH&CN, phản biện các vấn đề KH&CN, tư vấn, chỉ dẫn nông nghiệp,...).

Qua khảo sát cho thấy, thông tin về việc phản ánh thực tiễn triển khai ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ mới, kết quả nghiên cứu,... có tần suất xuất hiện nhiều nhất và trên truyền hình nhiều hơn phát thanh, tỉ lệ lần lượt là truyền hình (74,30%), phát thanh (62,50%).

Nhãn Hưng Yên luôn đắt hàng mỗi năm nhờ ứng dụng khoa học kỹ thuật. Ảnh: TL

Về hình thức thể hiện thông điệp KH&CN, phát thanh và truyền hình đều nghiên cứu kỹ đối tượng truyền thông (trình độ học vấn, văn hóa, thói quen nghe, xem, tiếp nhận thông tin,...) và tận dụng thế mạnh của từng loại hình. Đối với phát thanh, lời nói, âm thanh, tiếng động được đặc biệt trau chuốt, và với truyền hình, thông điệp được thể hiện qua hình ảnh, đồ họa, âm thanh, trực quan, sinh động.

Ví dụ, Chương trình Nông nghiệp và Nông thôn (VOV1) ngày 2/5/2018 với chủ đề phát triển kinh tế trang trại, phản ánh nhiều mô hình làm kinh tế giỏi trong đó nhấn mạnh vào một mô hình trồng nhãn ở Hưng Yên đã thành công nhờ ứng dụng khoa học kỹ thuật, luôn được thương lái bao tiêu sản phẩm, thu nhập tăng cao.

Thông điệp đưa ra tới bà con nông dân và cộng đồng xã hội đó là: “Mô hình kinh tế trang trại cần kiên trì và cần nghiên cứu, ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật để đem lại hiệu quả cao” (lời của người nông dân là chủ trang trại).

Việc đưa ra thông điệp truyền thông như vậy đã đạt được các mục đích: chỉ rõ cho bà con thấy được cách làm giàu, vai trò của KH&CN trong nông nghiệp, đồng thời khuyến khích bà con nông dân học hỏi cách thức ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, nuôi trồng cho mùa màng bội thu, hiệu quả kinh tế cao. Trong chương trình cũng có những thông tin mang tính chỉ dẫn khoa học kỹ thuật như chỉ rõ cách làm, nguồn gốc kết quả nghiên cứu, tác giả của sáng chế, địa chỉ ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật, tên và địa chỉ các mô hình hiệu quả,...

Có nhiều loại hình báo chí được sử dụng để chuyển tải thông điệp như bài phản ánh, phóng sự, tin, phỏng vấn, tọa đàm,... Trong đó, bài phản ánh và phóng sự chiếm tỉ lệ sử dụng nhiều hơn, với cả phát thanh và truyền hình.

Ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ mới trong nông nghiệp. Ảnh: TL

Một số giải pháp

Có thể thấy, báo chí Việt Nam đã nỗ lực trong việc chuyển tải kiến thức khoa học kỹ thuật nông nghiệp, thông điệp về KH&CN cho nông dân với nhiều nội dung phong phú, thiết thực, giúp nông dân có được những kiến thức quý giá để phát triển kinh tế gia đình và liên kết sản xuất theo chuỗi, mang lại giá trị gia tăng cao.

Cách thức chuyển tải thông điệp truyền thông về KH&CN cũng rất khoa học, phù hợp với đối tượng nông dân. Tuy nhiên, để hoạt động chuyển tải thông điệp truyền thông KH&CN cho nông dân trên báo chí đạt hiệu quả và có sức lan tỏa cao hơn thời gian tới, cần tập trung vào một số giải pháp sau:

Thứ nhất, Bộ KH&CN và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cần có sự ưu tiên và có chiến lược, kế hoạch cụ thể cho hoạt động này, cung cấp thông tin, tạo điều kiện để nhà báo tiếp cận với các chính sách; các mô hình, điểm sáng ứng dụng KH&CN; kết quả nghiên cứu mới phục vụ sản xuất nông nghiệp, cải thiện môi trường,...

Thứ hai, cần có sự vào cuộc, chung tay của các cơ quan thông tấn báo chí, nhất là phát thanh và truyền hình. Đặc biệt, thay đổi cách thức thể hiện, chuyển tải thông điệp KH&CN cho nông dân, đảm bảo các yếu tố: chính xác, thiết thực, thời vụ và thời sự, tính nhất quán và gần gũi, hấp dẫn, dễ hiểu, dễ làm theo.

Cũng có thể nói ngắn gọn trong 3 từ “đúng”, “trúng” và “hay”. Trong đó, “Đúng” với chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước về phát triển KH&CN và các Nghị quyết, chỉ thị, chính sách phát triển kinh tế xã hội của các địa phương. Phản ánh đúng, chân thực, khách quan thực tiễn ứng dụng KH&CN trong phát triển nông nghiệp, tạo sinh kế mới cho người dân cũng như “trúng” tâm tư, nguyện vọng của họ, phải là những thông tin họ thực sự cần,...

VNPT mở tổng đài khuyến nông 9195 giúp giải đáp thắc mắc của nông dân. Ảnh: TL

Phát huy tối đa thế mạnh của mỗi loại hình báo chí và không nên chỉ dừng ở việc nêu, phản ánh các tấm gương, vấn đề KH&CN mà các tác phẩm báo chí chứa thông điệp KH&CN cần phân tích, chỉ ra cách làm giàu, so sánh mô hình cũ với mô hình mới khi áp dụng tiến bộ KH&CN; đưa đầy đủ thông tin về công nghệ thay thiết bị mới để bà con lựa chọn, cách thực hiện kỹ thuật nông nghiệp mới, phân tích ưu điểm, hạn chế của công nghệ, kỹ thuật, giống cây trồng, vật nuôi mới; KH&CN tham gia vào xây dựng nông thôn mới, cải thiện môi trường sống, xử lý vấn đề ô nhiễm môi trường,...;

Hiện nay, khoảng 70% dân số Việt Nam sống ở khu vực nông thôn, sản xuất nông nghiệp là nguồn thu nhập chính của người dân nên việc cập nhật các thông tin KH&CN và ứng dụng vào đời sống, sản xuất nông nghiệp rất quan trọng. Tuy nhiên, để hoạt động chuyển tải thông điệp về KH&CN cho nông dân hiệu quả hơn, không chỉ riêng Bộ KH&CN, ngành KH&CN thực hiện mà cần sự chung tay, phối hợp và đồng hành của các bộ, ngành, địa phương với chiến lược, kế hoạch cụ thể.

Nguyễn Hạnh

Tài liệu tham khảo:
[1]. Burns, T.W., O’Connor D.J. and Stocklmayer, S.M. (2003). Science communication: a contemporary definition. Public Understanding of Science, 12(2): 183 - 202.
[2] Borchelt, R.E. (2001). Communicating the Future: Report of the Research Roadmap Panel for Public Communication of Science and Technology in the Twenty-First Century. Science Communication, 23(2): 194 - 211.

Bình luận