Sự vận động và phát triển của báo chí hiện đại trong môi trường hội tụ truyền thông (Kỳ 3/3)

Sự vận động và phát triển của báo chí hiện đại trong môi trường hội tụ truyền thông (Kỳ 3/3)

Sự vận động và phát triển của báo chí hiện đại trong môi trường hội tụ truyền thông (Kỳ 3/3) - Kỳ III: Sử dụng truyền thông xã hội cho báo chí hiện đại.

Ảnh minh hoạ.

Truyền thông xã hội là thuật ngữ gắn liền với hiện tượng của truyền thông mới, đồng thời là chủ đề nóng trong lĩnh vực nghiên cứu các phương tiện truyền thông mới, đã và đang tác động, làm thay đổi cảnh quan cũng như diện mạo báo chí đương đại. Truyền thông xã hội không những cung cấp diễn đàn giao lưu xã hội cho cộng đồng cư dân mạng, tạo ra nguồn tài nguyên nội dung đa dạng, phong phú, điều quan trọng hơn, nó tác động mạnh mẽ đến hoạt động sản xuất và truyền tải thông tin của các phương tiện báo chí truyền thống.

Truyền thông xã hội trong kỷ nguyên số

Truyền thông xã hội (Social Media) là một trong những cách thức truyền thông mới được các nhà báo, học giả trong và ngoài nước đề cập khá nhiều trong vài năm gần đây. Tuy nhiên, truyền thông xã hội là gì, hiện tại vẫn chưa hình thành được nhận thức chung, song từ “xã hội” được coi là khái niệm then chốt. “Nhân vật” chủ chốt của truyền thông xã hội là cư dân mạng (user), do đó, khác với cổng thông tin điện tử, truyền thông xã hội là diễn đàn để các “user” giao lưu, chia sẻ thông tin và sản xuất nội dung.

Qua đó có thể thấy, truyền thông xã hội dựa trên nền tảng là các dịch vụ trực tuyến, các tin tức có thể chia sẻ giữa hai hoặc nhiều cá nhân và được lưu truyền một cách chóng mặt. Xét từ phương diện nội dung, bản chất của truyền thông xã hội là mối liên hệ cá nhân mang tính bình đẳng trong quá trình kết nối và truyền tải tin tức. Đây là sự khác biệt rõ nét giữa truyền thông xã hội với các phương tiện truyền thông truyền thống - nơi các cơ quan truyền thông chuyên nghiệp giữ vai trò là hạt nhân kết nối truyền thông và đưa tin.

Vấn đề đặt ra là, trong xã hội “mở”, truyền thông xã hội thường gắn với các hoạt động truyền thông không chính thức, bởi nó cho phép người sử dụng dễ dàng tham gia vào một nhóm nào đó trên mạng xã hội để trò chuyện và đưa ra quan điểm riêng của mình về một vấn đề mà họ đang quan tâm. Nếu xét từ giác độ phương thức truyền thông, truyền thông xã hội được hoạt động trên nền tảng là các dịch vụ trực tuyến, tin tức có thể chia sẻ và được lan truyền một cách nhanh chóng và có tính tương tác cao giữa những người tham gia. Do đó, sự phát triển của truyền thông xã hội phụ thuộc rất lớn vào sự phát triển của môi trường truyền thông trực tuyến, nhất là Internet.

Thực tế cho thấy, sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông xã hội đã ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động của các cơ quan báo chí, thậm chí làm đảo lộn và thay đổi môi trường truyền thông hiện nay. Trước kia, trong môi trường truyền thông cổ điển, những tiêu chuẩn mang tính chiến lược nhất về giá trị nội dung của thông tin là giá trị của tin tức. Có nghĩa, một tin được coi là có giá trị, được các cơ quan báo chí truyền thống quan tâm nhiều hơn, nếu nó là những tin mang tính thời sự, có tác động lớn đối với kinh tế - xã hội.

Đối với những tin giải trí, giật gân, bạo lực, hoặc những tin nhỏ lẻ bị “phê bình” là “phi tin tức”, hay tin ít có giá trị. Chính điều đó đã khiến báo chí truyền thống được phép sử dụng tiêu chuẩn xác định giá trị thông tin này để tạo ra sự khác biệt trong tin tức nhằm lôi kéo công chúng. Tuy nhiên, đó chỉ là trong bối cảnh mà báo chí truyền thống giữ vai trò độc tôn trong hoạt động cung cấp tin tức, và họ có quyền làm chủ “cuộc chơi” truyền thông.

Sự xuất hiện của truyền thông xã hội đã làm thay đổi “luật chơi”, công chúng hiện nay với sự hậu thuẫn của trào lưu truyền thông xã hội đã có thêm những sự lựa chọn mới. Trong môi trường truyền thông mới, cái được gọi là “phi tin tức” đang trở thành làn sóng mới, chi phối sự lựa chọn biên tập và xuất bản của cơ quan báo chí truyền thống, bởi nó đáp ứng nhu cầu của công chúng hiện đại. Và đương nhiên, một khái niệm trong nghiên cứu báo chí và truyền thông xuất hiện đó là tin tức xã hội.

Đây là lượng thông tin khổng lồ được chia sẻ, trong đó phần lớn là kiểu “phi tin tức” được đăng tải khắp trên mạng xã hội. Thực chất, nếu phân tích kỹ từ giác độ lý luận báo chí, tin tức xã hội có lợi thế hơn báo chí truyền thống ở chỗ nó được đăng tức thời. Một điều đáng nói là, khi truyền thông xã hội phát triển, sẽ tạo ra một nguồn thông tin đa dạng và phong phú cho báo chí truyền thống. Thông thường, truyền thông xã hội có ưu thế trong việc phát hiện ra các thông tin xã hội rất nhanh, nhưng lại bị hạn chế bởi khả năng theo đuổi sự kiện đến cùng, do đó, khó có thể tạo thành chùm hoặc chuỗi tin, bài vừa có sức nặng vừa có giá trị cao.

“Công cụ” đắc lực của báo chí hiện đại

Trung tâm nghiên cứu PEW (Mỹ) vừa công bố Báo cáo hàng năm về tình hình báo chí truyền thông của Mỹ (The State of the News Media 2013[1]). Trong bản Báo cáo này, các nhà nghiên cứu đã phân tích một số xu thế phát triển quan trọng của ngành báo chí Mỹ, bao gồm sự ảnh hưởng mạnh mẽ của truyền thông xã hội đối với lĩnh vực báo chí truyền thông, đồng thời nhấn mạnh: “Quyền lực đang dần dịch chuyển từ báo chí truyền thống sang “báo chí cá nhân”. Thực chất, xu thế này đang hình thành, mặc dù tiềm lực của nó chưa rõ ràng, song động thái này rất rõ nét, thông qua công cụ tìm kiếm trên mạng, thư điện tử (email), blog và mạng xã hội..., người sử dụng dần dần trở thành thành “phóng viên” và “người phát ngôn báo chí”, đồng thời ở một mức độ nào đó đã tách rời sự lệ thuộc vốn có vào các cơ quan báo chí chuyên nghiệp”.

Trong đời sống truyền thông hiện đại, ngày càng nhiều sự kiện quan trọng được truyền phát thông qua các kênh của mạng xã hội như Twitter, Facebook... Chính vì vậy, mạng xã hội không chỉ là một diễn đàn khác tồn tại song song với các phương tiện truyền thông truyền thống, mà còn đại diện cho xu thế của truyền thông mới trong tương lai. Và điều đó đặt ra cho người làm báo và các hãng truyền thông lớn phải biết sử dụng và khai thác triệt để truyền thông xã hội phục vụ cho hoạt động của mình.

Theo điều tra của Hãng thông tấn PRNewswire toàn cầu chi nhánh tại Trung Quốc, trên 90% số phóng viên làm việc trong các cơ quan báo chí truyền thống của nước này sử dụng micro-blog, trong đó có gần ½  số phóng viên thường xuyên sử dụng kênh truyền thông xã hội. Có thể thấy, truyền thông xã hội đã trở thành công cụ đắc lực để phóng viên Trung Quốc tiến hành phỏng vấn và cũng theo kết quả điều tra, trên 60% số phóng viên được hỏi có ít nhất một lần thông qua truyền thông xã hội phát hiện ra đầu mối thông tin và dựa vào “nguồn” đó để hoàn thành tác phẩm của mình.

Hãng BBC của Anh luôn coi mạng xã hội Twitter là diễn đàn mở rộng nội dung, “công cụ” thu thập thông tin, phỏng vấn và biên tập tin, bài. Đây được coi là phương pháp mới để nhà báo gắn kết với công chúng. Rất nhiều hãng truyền thông cho rằng, truyền thông xã hội đóng vai trò rất quan trọng đối với hoạt động phỏng vấn, biên tập của nhà báo hiện nay. Cụ thể, các hãng truyền thông này không những lập các trang mạng xã hội riêng cho mình, mà còn khích lệ phóng viên tích cực sử dụng kênh truyền thông mới vào quá trình tác nghiệp.

Sự “bù đắp” về giá trị cần vận dụng như thế nào?

Thực ra, từ giữa năm 2011 trở đi, xu hướng tích hợp truyền thông xã hội vào báo chí truyền thống ở một số nước trên thế giới mới dần trở nên rõ nét. Bởi mạng xã hội đã thâm nhập một cách toàn diện vào từng khâu trong quy trình sản xuất báo chí truyền thông hiện đại, từ phỏng vấn, thu thập tin tức đến viết và biên tập tin, bài; từ đưa tin đến tương tác giữa nhà báo với công chúng... Do vậy, việc tích hợp truyền thông xã hội với hoạt động truyền thông chuyện nghiệp là yếu tố bắt buộc trong môi trường truyền thông hiện đại, thể hiện trên một số phương diện sau:

Thu thập, khai thác và kiểm chứng thông tin

Với vai trò là “trợ lý” đắc lực cho nhà báo hiện đại, truyền thông xã hội giúp người làm báo tìm kiếm nguồn tin, đầu mối liên lạc để phỏng vấn, xác minh nguồn tin, tìm hiểu những người cần phỏng vấn. Đây là điểm khá lợi thế của mạng xã hội trong hoạt động truyền thông. Báo cáo của Hãng thông tấn PRNewswire cho biết, trên 90% số phóng viên cho rằng, các đầu mối thông tin bắt nguồn từ mạng xã hội đều có giá trị nhất định.

Ngoài ra, truyền thông xã hội cũng tạo điều kiện để phóng viên liên hệ với người trong cuộc hoặc người nắm bắt thông tin. Khi người trong cuộc hoặc người nắm bắt thông tin phát đi một thông tin hoặc sử dụng chức năng định vị của điện thoại di động đánh dấu địa điểm họ đang có mặt, phóng viên có thể nhanh chóng tìm thấy họ để tiến hành phỏng vấn. Trong quá trình tác nghiệp, nếu gặp những vấn đề khó mang tính chuyên ngành, phóng viên cũng có thể post lên mạng xã hội hoặc liên hệ trực tiếp với các chuyên gia thông qua mạng xã hội để tìm kiếm sự giúp đỡ.

Một ví dụ điển hình như “thảm họa kép” xảy ra ở Nhật Bản vào tháng 3/2011, nhiều hãng truyền thông lớn trên thế giới, trong đó có Thời báo Phố Wall (Mỹ) đã sử dụng hiệu quả “kênh” truyền thông này trong quá trình tác nghiệp. Tại Việt Nam, Vietnamplus (TTXVN) được coi là một trong những cơ quan báo chí đầu tiên tích hợp truyền thông xã hội trong tác nghiệp của tòa soạn để đưa tin về sự kiện động đất, sóng thần ở Nhật Bản. Mặc dù động đất xảy ra nghiêm trọng, song hệ thống đường truyền Internet của “Đất nước Mặt trời mọc” vẫn hoạt động tốt, đó là cách kết nối nhanh nhất giữa phóng viên của TTXVN với cộng tác viên của Vietnamplus tại Nhật Bản.

Theo Tổng Biên tập Lê Quốc Minh, sau khi động đất xảy ra chỉ 30 phút, Vietnamplus đã có những bài viết đầu tiên của người Việt Nam giữa vùng động đất, sau đó là hàng loạt bài chia sẻ của du học sinh Việt Nam và những người đang sống, làm việc tại Nhật Bản. Đây là lần đầu tiên Vietnamplus sử dụng mạng xã hội để theo dõi, thẩm định thông tin, đặt bài viết và đạt hiệu quả truyền thông khá cao, tạo dựng niềm tin cho tòa soạn về cách thức sử dụng truyền thông xã hội trong tác nghiệp.

Công bố nội dung chương trình thường nhật - mở rộng công chúng mục tiêu

Hiện nay, một số hãng truyền thông lớn trên thế giới đều sử dụng truyền thông xã hội để giới thiệu lịch phát sóng hoặc mục lục các số báo gần nhất, giúp công chúng nắm bắt và phát hiện những chủ đề có hứng thú, thu hút công chúng tiềm ẩn, từ đó mở rộng phạm vi công chúng và độ ảnh hưởng của chương trình. Điển hình như chương trình “Đọc báo hàng ngày” của Đài truyền hình Phoenix (Phượng Hoàng) Hồng Kông, hàng ngày trước khi chương trình được phát sóng 1 giờ đồng hồ, Phoenix sẽ công bố trên Twitter chủ đề chính của ngày hôm đó và ảnh đại diện của chương trình. Đối với các sự kiện lớn xảy ra bất ngờ, việc nắm bắt và tìm hiểu thông tin sớm nhất, nắm bắt theo dòng sự kiện là nhu cầu hàng đầu của công chúng.

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các hãng truyền thông ngày càng gay gắt như hiện nay, truyền thông xã hội có thể đáp ứng nhu cầu muốn “nhanh” của công chúng, giúp các hãng truyền thông có thể đi đầu trong “trận địa” chiếm lĩnh thông tin và có thể thông qua mạng xã hội để liên tục đưa tin về những tiến triển mới nhất của sự kiện.

Dĩ nhiên, những thông tin được đưa trên mạng xã hội thường khá “vụn”, muốn tìm hiểu một cách toàn diện và có chiều sâu về sự kiện, công chúng vẫn phải dựa vào các hãng truyền thông chuyên nghiệp. Chính vì thế, trong quá trình đưa tin về các sự kiện lớn xảy ra đột xuất, các hãng truyền thông lớn thường lợi dụng mạng xã hội để chiếm lĩnh vị trí đầu bảng trong đưa tin, thu hút sự chú ý của công chúng, từ đó mới “dụ” công chúng theo dõi các bản tin có chiều sâu của mình trên những phương tiện truyền thông chính thống, khiến sự kiện dù sâu hay nông đều được đưa tin một cách nhanh nhất.

Liên kết công chúng – cầu nối giữa độc giả và tòa soạn

Thực tế cho thấy, truyền thông xã hội đã giúp các cơ quan báo chí truyền thông có thể phân chia các nhóm công chúng một cách chi tiết hơn. Điều đó khiến các hãng truyền thông lớn đều dựa vào từng mảng tin để tạo ra các “tài khoản” (ID) khác nhau, như Twitter của tờ New York Times có trên 20 ID, tờ Bưu điện Washington có 13 ID. Lập nhiều ID giúp người sử dụng tiện lợi khi tìm kiếm thông tin trong “biển” thông tin rộng lớn trên mạng và có thể trực tiếp click vào chủ đề mình muốn xem.

Mặt khác, các cơ quan báo chí truyền thông cũng có thể lợi dụng truyền thông xã hội để thực hiện sự tương tác tốt hơn với công chúng. Sự tương tác này vừa thể hiện ở việc lắng nghe và bình luận của công chúng, đồng thời cũng thúc đẩy công chúng tham gia vào quá trình sản xuất, truyền phát thông tin. Hiện nay, công chúng đều có thể đưa ra bình luận tức thời về tác phẩm báo chí, chỉ cần họ online để đọc, xem, nghe và có phương tiện gửi bình luận về bài viết, sự kiện cũng như các nhân vật liên quan trong tác phẩm báo chí. Và chính những phản hồi đó của công chúng, giúp tòa soạn và nhà báo có thể đánh giá phần nào về sức hấp dẫn của bài báo, trong nhiều trường hợp, những ý kiến quý báu của công chúng giúp nhà báo có thể mở rộng đề tài và góc nhìn, tổ chức những tuyến bài mới có chiều sâu, tăng tính thuyết phục cho bài báo.

Một điều đáng chú ý là, các hãng truyền thông hoặc nhà báo có thể sử dụng mạng xã hội để giao lưu trực tiếp với công chúng, khiến sự tương tác không chỉ dừng lại ở việc phản hồi thông tin đơn giản, mà đi sâu vào cấp độ giao lưu về tình cảm, trao đổi ý kiến, quan điểm... Sự tương tác đó giúp công chúng có thiện cảm với nhà báo, tăng sự thân thiện với hãng truyền thông. Mối thiện cảm đó có thể  đổi lại bằng việc công chúng trực tiếp, chủ động sử dụng sản phẩm truyền thông của cơ quan báo chí, đồng thời tích cực tham gia vào quá trình sản xuất, truyền phát nội dung thông tin.

Mở rộng không gian thông tin, tăng uy tín và danh tiếng

Truyền thông xã hội có thể đóng vai trò mở rộng không gian thông tin, tạo ra uy tín cho cơ quan báo chí chuyên nghiệp. Thông thường, các bản tin, bài viết của phóng viên được đăng tải trên các cơ quan báo chí truyền thông chính thống, tuy nhiên, do khuôn khổ hoặc thời gian có hạn, nhà báo có thể đăng các nội dung bên lề sự kiện, hoặc những thông tin có liên quan như bối cảnh của sự kiện, quá trình phỏng vấn, cảm nhận cá nhân của tác giả lên mạng xã hội của tòa soạn, bổ sung, mở rộng và giúp bản tin trở nên phong phú và có chiều sâu hơn.

Thực tế cho thấy, truyền thông xã hội không chỉ giúp người làm báo thể hiện mình, mà còn là nơi để cho các cơ quan báo chí truyền thông có thể đánh giá các nhà báo thông qua những gì họ đã đăng tải và chia sẻ quan điểm với công chúng. Theo quan điểm của Giáo sư Jay Rosen, Đại học New York (Mỹ), truyền thông xã hội tạo ra nhiều cơ hội để các nhà báo thu hút và hấp dẫn công chúng, song nếu họ dùng không đúng cách rất dễ mất uy tín và danh dự cho bản thân cũng như tòa soạn.

Hiện nay, công chúng đều có thể đưa ra bình luận tức thời về tác phẩm báo chí, chỉ cần họ online để đọc, xem, nghe và có phương tiện gửi bình luận về bài viết, sự kiện cũng như các nhân vật liên quan trong tác phẩm báo chí

Thay lời kết

Song song với việc tham gia tích cực vào quá trình sản xuất thông tin và có những ảnh hưởng lớn đối với quá trình này, truyền thông xã hội cũng đặt ra rất nhiều vấn đề và đối mặt với không ít thách thức. Nhìn từ đời sống truyền thông hiện nay ở nước ta có thể thấy, có tờ báo đăng tải những thông tin chưa được kiểm chứng, thậm chí là loại thông tin “rác”, đăng tải tràn lan trên mạng xã hội. Ví dụ như những dòng tự sự, hình ảnh đăng trên tường facebook của người nổi tiếng, cuộc tranh luận trên các diễn đàn mở, thậm chí cả những nội dung chắp vá, nhặt nhạnh, thêu dệt… chỉ mang tính chất giật gân, câu khách, rẻ tiền…

Trên thực tế, vấn đề này đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trên thế giới, ngay cả các hãng truyền thông lớn như AP, Reuters, CNN, BBC, CBC, New York Times, Washington Post, Los Angeles Times... cũng lần lượt xây dựng quy tắc sử dụng và quản lý mạng xã hội để kiểm soát phóng viên. Mặc dù những quy tắc này đều có nội dung cụ thể và nhấn mạnh một số vấn đề khác nhau, nhưng về cơ bản đều thông qua tính kỷ luật trong cơ quan truyền thông, nâng cao đạo đức nghề nghiệp của nhà báo, đồng thời hóa giải mâu thuẫn và xung đột một cách mềm dẻo.

Tóm lại, truyền thông xã hội đã và đang tạo ra một cuộc chơi mới, khiến báo chí truyền thống phải thay đổi để giữ chân công chúng của mình. Với khả năng đưa tin, chia sẻ, thu hút, tìm kiếm thông tin nhanh chóng, về mặt này, truyền thông xã hội có lợi thế hơn báo chí truyền thống, tuy nhiên, báo chí vẫn có chỗ đứng vững chắc và quan trọng của mình trong “trận địa” thông tin mở như hiện nay, nếu duy trì được chất lượng, coi nội dung là “vua”, đồng thời kết hợp được những ưu việt mà truyền thông xã hội đem lại, từ đó tăng cường sức mạnh cũng như tăng giá trị cho báo chí truyền thống.

Thông điệp quan trọng nhất mà bất cứ nhà báo nào luôn phải “khắc cốt ghi tâm” là, truyền thông xã hội chỉ là một nguồn tham khảo -  công cụ thu thập và thẩm định thông tin, liên lạc với nguồn tin… Như Giáo sư Geneva Overholser – Trường Báo chí USC Annenberg (Mỹ) từng viết: “Truyền thông xã hội không chỉ là những công cụ có quy mô lớn, buộc chúng ta phải tham gia, sử dụng. Tuy nhiên, điều cần nhấn mạnh là làm thế nào để báo chí thực hiện vai trò đem lại những giá trị thông tin thực sự vào lãnh thổ rộng lớn của truyền thông xã hội…”

Và, trong sự vận động và phát triển của báo chí đương đại, việc sử dụng và tích hợp truyền thông xã hội vào báo chí là một trong những xu hướng phát triển mới của báo chí truyền thông hiện đại.

PGS, TS Nguyễn Thành Lợi


Bình luận