Sạn trên báo chí: Trách nhiệm của cơ quan báo chí và cơ sở đào tạo?

14/10/2020, 08:56

Sạn trên báo chí: Trách nhiệm của cơ quan báo chí và cơ sở đào tạo? - Trong khi các cơ sở đào tạo nghề báo đang tích cực đổi mới chương trình để cho "ra lò" những nhà báo 4 trong 1 (biết làm cả báo in, báo hình, báo phát thanh, báo điện tử), nhiều cơ quan báo chí bước đầu tổ chức lại hoạt động theo hướng tòa soạn hội tụ, trên mặt báo, đáng buồn, lỗi văn phạm dường như lại càng nhiều hơn.

Sạn trên báo in

Nói không quá, chẳng riêng tờ báo nào, lớn hay nhỏ, cứ đọc là thấy lỗi, tuy nhiều ít có khác nhau. Nhiều nhất là lỗi chính tả, điều tưởng như là vô lý; thứ đến là các dạng lỗi dùng từ tùy tiện, sai nghĩa; lỗi logic; viết tắt bừa bãi, lỗi dùng dấu câu, dùng từ biểu cảm không phù hợp và nhiều loại lỗi khác. Điều này cho thấy chẳng những trình độ của nhiều phóng viên mà cả quy trình, đội ngũ biên tập của không ít tòa soạn cũng có vấn đề. Sau đây là một số ví dụ về các dạng lỗi:

Lỗi chính tả

Đây là loại lỗi phổ biến của người Việt, nhất là ở một số địa phương còn có tật nói ngọng, nghĩa là già trẻ, lớn bé, cả các thầy cô giáo người địa phương có tật này đều nói sai và vì vậy cũng hay viết sai. Nhưng đã là nhà báo, được tuyển lựa kỹ càng phải đặc biệt chú ý không được để mắc lỗi này.

Theo báo cáo về tình hình sai lỗi chính tả văn bản tiếng Việt do Viện Công Nghệ Thông Tin - Đại học Quốc gia Hà Nội, Công ty Cổ phần Truyền thông và Công nghệ Viegrid, báo VietNamNet công bố năm 2011, trong 67.000 văn bản của 177 đơn vị được khảo sát, tỷ lệ sai chính tả là 7,79%, cao hơn rất nhiều so với tiêu chuẩn 1% do các chuyên gia ngôn ngữ đặt ra và càng cao hơn cho với tiêu chuẩn quốc tế 0,1%. Điều đáng buồn là các tờ báo và nhà xuất bản lại mắc lỗi chính tả nặng nề nhất, có tỷ lệ trung bình lên tới 9,5%.

Theo khảo sát này, các lỗi chính tả có tỷ lệ mắc cao nhất là các từ “soi mói”, “sáng lạng”, “cọ sát”, “thăm quan”, “bổ xung”, “sử lý”, “xử dụng”…

Còn theo khảo sát của cá nhân, các từ sau thường bị viết sai: Xung và sung: từ sung có nhiều nghĩa và nhiều từ ghép có yếu tố sung: sung túc, sung sướng, sung mãn,… Theo nghĩa từ Hán Việt, sung là đầy đủ. Nhiều người viết nhầm lẫn khi viết bổ sung (thêm cho đầy đủ) thành bổ xung Còn xung có nghĩa là tác động, tác dụng trong một thời gian cực ngắn: xung đột, xung động. Xung cũng có nghĩa là xông lên: xung phong, nộ khí xung thiên…

Sẻ và xẻ: xẻ mang nghĩa chia cắt cho rời ra. Ví dụ: xẻ gỗ, xẻ dọc Trường Sơn, còn sẻ mang nghĩa chia bớt, lấy ra một phần. Ví dụ: nhường cơm sẻ áo, chia sẻ những số phận, san sẻ. Không viết san xẻ.

Nhược điểm và yếu điểm: Nhược điểm là chỗ yếu kém, điểm yếu kém, trái với ưu điểm. Ví dụ: Nêu rõ ưu điểm và nhược điểm của từng người.

Yếu điểm là điểm quan trọng nhất, chính yếu nhất. Ví dụ: phải biết được yếu điểm của đối phương mà hành động cho đúng.

Làm báo không thể coi thường lỗi chính tả vì nó cho thấy tác giả cũng như các biên tập viên có lỗ hổng rất cơ bản về kiến thức văn phạm. Từ nghi ngờ trình độ của người viết, của tòa soạn, bạn đọc sẽ nghi ngờ tính chính xác của cả bài.

Sạn cả trên báo điện tử

Dùng từ sai

Trên một tờ báo lớn ngày 21/6/2020 có lỗi ngay ở tít: “Khó khăn trong xử lý sụp, lún tại Cà Mau”. Trong bài, tác giả dùng lại nhiều lần từ “sụp lún” mà đúng ra phải là “sụt lún”. Nghĩa của từ này có thể tra ở Từ điển tiếng Việt là rõ ngay: “sụt” có ý nghĩa (khối đất đá) nứt vỡ và rơi thẳng xuống từng mảng, từng phần. Còn “sụp” lại có các ý: “tự hạ thấp thân mình xuống một cách đột ngột”, ví dụ “sụp lạy”; “bước hụt và sa chân xuống”; (đội mũ) “hạ thấp xuống”; (mi mắt) “sụp cả xuống”. Các nghĩa đó đều là động từ chỉ hành động của con người.

Cũng dùng từ sai ngay ở tít, một tờ báo ngành khác vào ngày 28/10/2019 có bài Nam bệnh nhân được chuẩn đoán “kinh nguyệt nhiều” gây xôn xao. Chúng ta đều biết “chẩn đoán” là một thuật ngữ của ngành y, có nghĩa là xác định bệnh dựa theo triệu chứng và kết quả xét nghiệm, trong khi đó, “chuẩn” trong từ “chuẩn đoán” ở tít bài trên lại không hề mang nghĩa như vậy. Từ “chuẩn” chỉ có nghĩa là cái được chọn làm căn cứ để đối chiếu, hướng theo đó mà làm đúng; hay là cái được công nhận là đúng theo quy định hoặc theo thói quen trong xã hội.

Tương tự, trên một tờ báo điện tử đăng ngày 13/6/2020, trong bài Ngọc Trinh nói gì về vụ không học hết cấp ba? có câu “Ngọc Trinh tâm sự cô thích chơi trò nhân gian, đặc biệt là bắn bi”. Rõ ràng ở đây tác giả đang không hiểu nghĩa từ “nhân gian”, là nơi loài người đang ở nên viết sai. Người ta thường chỉ viết “trò chơi dân gian” với nghĩa là trò chơi được sáng tạo và lưu truyền rộng rãi trong nhân dân.

Trước đó, ngày 21/5/2020, một tờ báo điện tử đăng bài Hồ Ngọc Hà với nghi án mang thai với Kim Lý thật sự rất vô duyên. Nghi án chỉ một vụ án chưa rõ thực hư ra sao, vụ án nghĩa là có vi phạm pháp luật, trong khi đó Hồ Ngọc Hà và Kim Lý là hai diễn viên nổi tiếng đều đang tự do, họ có đến với nhau hay mang thai là quyền của họ, sao lại thành “nghi án”?

Trên Tạp chí điện tử khác đăng ngày 19/6/2020 với tít bài “Bố mẹ ơi con chọn nghề báo”, có đoạn: “Bố mẹ cũng chỉ nghe phong phanh qua người này người khác”. Trời ơi, “phong phanh” mang nghĩa quần áo mỏng manh và ít, không đủ ấm. Ví dụ: Rét thế mà chỉ mặc phong phanh một chiếc sơmi, còn “phong thanh” là thoáng nghe được, thoáng biết được, chưa lấy gì làm chắc lắm. Nên ở câu trên, viết đúng phải là “phong thanh”. Tiếc là các biên tập viên cũng không phát hiện ra.

Sạn trên báo điện tử thường nhiều hơn trên báo in

Dùng từ biểu cảm không phù hợp

Sau sự việc một nhà báo bị kỷ luật vì dùng từ biểu cảm không phù hợp trong vụ máy bay CASA C-212 rơi năm 2016, những tưởng người trong nghề thận trọng hơn, nhưng đáng tiếc trên báo vẫn còn khá nhiều lỗi loại này. Xin nêu vài ví dụ:

- Xách dao chém trung úy công an lòi ruột rồi cố thủ trong nhà; - Lời khai rợn người của kẻ chém chết 4 người ở Đan Phượng;

- Nữ du khách Mỹ bị xe tải cán chết khi đi tham quan ở Đà Nẵng;

- Mai Phương Thúy “bức tử” vòng một khiến dân tình “nổ đom đóm mắt”;

- Một thanh niên bị đâm lòi ruột trong ngôi nhà hoang;

- Hết hồn với nhan sắc của Tiểu Long Nữ Lý Nhược Đồng ở tuổi 53. (Sau đó đổi thành bất ngờ với nhan sắc của Tiểu Long Nữ Lý Nhược Đồng ở tuổi 53).

Tình trạng trên bắt nguồn từ việc tác giả muốn có nhiều người đọc và đây lại có thể từ cách trả tiền nhuận bút của các tờ báo tùy theo số view, like. Có phải thế chăng mà một tờ báo dành cho phụ nữ, có trách nhiệm tiên phong trong đấu tranh và truyền thông về bình đẳng giới lại có cái tít thế này: “Bích Phương mong phụ nữ có sự bình đẳng, được… cởi trần như đàn ông” (11/6/2020).

Sạn trên báo chí: Trách nhiệm của cơ quan báo chí và cơ sở đào tạo?

Dùng tiếng nước ngoài thay tiếng Việt

Lỗi này trên báo chí ta lây lan nhanh như "bệnh dịch", càng ngày càng nhiều.

- Doanh nghiệp startup điêu đứng vì dịch Covid-19 (17/5/2020);

- Chàng trai tự make-up thành idol Kpop gây kết quả bất ngờ; (4/5/2020);

- Minh Hằng chụp ảnh bán nude (18/6/2000);

- La Chí Tường bất ngờ đăng ảnh nịnh bạn gái cũ sau scandal ngoại tình (20/5/2020);

- Decor phòng lung linh nhờ các món đồ xinh xắn vừa rẻ vừa đẹp (18/6/2020).

Đó là trên các tít bài, còn trong nội dung, lỗi này nhiều vô kể, các từ online, apply, talk show, card visid, combo, vaccine, delay, level, show, book, handmade, come back, like… xuất hiện nhan nhản, lổn nhổn như bát cơm đầy sạn. Mà khổ nỗi, tất cả các từ trên đều có thể viết bằng tiếng Việt.

Xin nhắc để những ai có thói quen này nhớ, nhà báo ngoài trách nhiệm thông tin còn là nhà văn hóa là người truyền bá, đi đầu trong cuộc đấu tranh bảo vệ các giá trị văn hóa.

Bác Hồ của chúng ta có kiến thức uyên thâm, biết nhiều thứ tiếng nước ngoài nhưng trong các bài báo của Người không bao giờ có tiếng “Tây” nào lọt vào.

Tại Đại hội lần thứ 3 Hội Nhà báo Việt Nam, Bác đã đến nói chuyện và nhắc nhở các nhà báo: “Tiếng nói là thứ của cải vô cùng quý báu của dân tộc. Chúng ta phải gìn giữ nó, quý trọng nó, làm cho nó phổ biến đến ngày càng rộng khắp. Của mình có mà không dùng, lại đi mượn của nước ngoài, đó chẳng phải là đầu óc quen ỷ lại hay sao”.

Quy chụp tùy tiện, bịa đặt

Trong cuộc sống có thể ai đó do định kiến với một lĩnh vực, ngành nghề nào đó, có thể do nông cạn mà nói những điều mất khôn, nhưng trên báo chí thì đây là điều tối kỵ. Đáng tiếc, trên một tờ báo đăng ngày 29/5/2019, ở chuyên mục “Giáo dục” có bài với tiêu đề Phơi bày “mưu ma chước quỷ” của cán bộ giáo dục. Tiêu đề mang tính quy chụp tất cả các cán bộ giáo dục, trong khi bài viết chỉ đề cập khuyết điểm của một số cán bộ trong ngành ở Sơn La

Hơn nữa, “mưu ma chước quỷ” có nghĩa là mưu kế thâm độc và quỷ quyệt, nếu dùng từ ấy với các sai phạm của một số cán bộ trong ngành giáo dục ở Sơn La liệu có đúng?

Trên một tờ báo điện tử có nhiều người đọc, có bài Sĩ tử đua nhau ghi nhầm hồ sơ đại học, đăng ngày 23/6/2020. Sao lại có thể dùng từ “đua nhau” ở đây? Các em vô tình thôi mà. Còn tại sao nhiều em ghi nhầm thì phải hỏi cơ quan phát hành hồ sơ và công tác hướng dẫn các em!

Dùng thuật ngữ chuyên ngành không giải thích

Loại lỗi này cũng quá nhiều. Xin đưa một số ví dụ:

- Sư cô dùng bạo lực để “dạy” đệ tử biệt chúng sám hối (12/6/2020), Bệnh nhân 91… phụ thuộc hoàn toàn vào ECMO (23/5/2020); 42 ngày cứu bé sơ sinh “với chẩn đoán tứ chứng Fallot phức tạp” (23/6/2020); 4 phút cardio ô kết hợp bụng (7/5/2020).

Nếu là trong các tạp chí chuyên biệt, đối tượng đọc là người trong ngành thì việc dùng thuật ngữ chuyên ngành không có gì đáng nói, nhưng với những tờ báo phổ thông như trên có đối tượng bạn đọc đa dạng, tác giả cần phải giải thích khi viết các từ chuyên môn, không nên cửa quyền, đánh đố bạn đọc.

Trách nhiệm của nhà báo với những hạt "sạn"

Viết thừa dấu

Thói quen này làm người đọc rối mắt. Trong nhiều trường hợp làm câu văn sai nghĩa, ví dụ bài Góc khuất “chợ” mua bán “con giống” trên mạng: “cò mồi” dụ giúp phóng viên vào “tròng” (17/6/2020) ngay trên tít có bốn cái “ ”, mà bỏ đi câu văn càng sáng ý.

Còn dưới đây là một tít khác cũng như vậy: Năm lần bảy lượt soi khuyết điểm body, Kỳ Duyên “phục thù” bằng bộ ảnh “bỏng rẫy” dù chỉ hở “sương sương”.

Viết tắt tùy tiện

Đây cũng là loại lỗi rất phổ biến trên báo chí. Ví dụ câu “ngư dân bắt được cá hô có trọng lượng lên tới hàng trăm kg”; hoặc các bài “Cửa ngõ cao tốc thành phố Hồ Chí Minh-Long Thành-Dầu Giây kẹt xe kéo dài hàng km” (3/5/2020); “Vượt hàng ngàn km, mai kiểng từ miền Trung ra Hà Nội đón Tết (21/1/2020); “Dịch Covid-19 sáng 23/4: Việt Nam tiếp tục 0 ca mới… (23/4/2020).

Trong tiếng Việt đã có quy định các đơn vị đo lường chỉ được viết tắt sau chữ số như 15ha, 80kg, 5km… chứ không được viết tắt trong câu văn.

Kiểu viết tắt tùy tiện khác là chỉ dùng các chữ cái đầu mà không giải thích, trong nhiều trường hợp bạn đọc phải đau đầu suy luận mà chẳng hiểu là các từ gì. Ví dụ trên 1 tờ báo ngành đăng ngày 28/10/2019 với tiêu đề: Nâng chất lượng phong trào TDĐKXDĐSVH: Hiệu quả phong trào không chỉ là những con số, trong bài chẳng giải thích hàng chữ viết tắt kia là gì.

Việc viết sai, tùy tiện, cẩu thả trên báo cho thấy kiến thức nền của phóng viên và biên tập viên, ở chiều khác, nó có thể vô tình trở thành khuôn mẫu cho bạn đọc khiến cho căn bệnh này càng trở nên khó chữa.

Để giải quyết tình trạng trên, các tòa soạn báo cần coi trọng tuyển lựa kỹ những người làm ở các khâu biên tập, có biện pháp khuyến khích phóng viên tự nâng cao trình độ, đặc biệt tăng cường chất lượng các buổi giao ban rút kinh nghiệm, đưa việc nhặt lỗi trên báo thành sinh hoạt chuyên môn thường xuyên như một số tòa soạn nhật báo trước đây đã làm khá tốt. Các cơ quan đào tạo nghề báo cũng cần chú ý sàng lọc từ khâu đầu vào qua bài thi năng khiếu và tăng cường giờ thực hành viết báo trong quá trình dạy nghề./.

TS. Nguyễn Quang Hòa

Bình luận