Du ký báo chí của nhà báo Phan Quang

20/07/2020, 09:08

Du ký báo chí của nhà báo Phan Quang - Du ký báo chí là một dạng thể của thể loại ký báo chí với những đặc trưng riêng. Tác phẩm du ký báo chí là những bài viết chủ yếu đề cập những vùng đất, con người ở những nơi mà tác giả đã đi qua và được ghi chép lại bằng cảm nhận, vốn hiểu biết và kỹ thuật viết.

Nhà báo Phan Quang

Ở Việt Nam, hiện nay có nhiều nhà báo tham gia viết du ký báo chí và được độc giả đón nhận, yêu thích. Trong đó, nhà báo Phan Quang là người có số lượng tác phẩm du ký đồ sộ, phong cách riêng, độc đáo. Tác phẩm du ký báo chí của ông có nội dung sống động, lôi cuốn, đậm hơi thở cuộc sống, giàu thông tin, luận bàn thế sự có định hướng và trách nhiệm xã hội.

Cuốn cẩm nang tri thức phong phú

Trong suốt cuộc đời làm báo của mình, nhà báo Phan Quang đã có cơ hội được đi khắp đất nước Việt Nam và đặt chân đến cả 5 châu lục trên thế giới. Bộ ba cuốn Du ký gồm: "Chia tay trên sông", "Bên mộ vua Tần" và "Thơ thẩn Paris" là tập hợp các tác phẩm du ký báo chí tiêu biểu của ông được nhiều nhà báo, nhà phê bình văn học và độc giả ví như những cuốn cẩm nang tri thức rộng lớn và sâu sắc.

Hơn 50 tác phẩm du ký báo chí trong ba tập Du ký nổi tiếng của nhà báo Phan Quang chủ yếu viết về những địa danh, đất nước trên thế giới. Trong mỗi tác phẩm của mình, Phan Quang luôn cung cấp cho độc giả rất nhiều kiến thức bổ ích về lịch sử, văn hóa, địa lí của địa danh, đất nước đó.

Đến Ecuador, Phan Quang cho độc giả thấy được nền văn hóa của một đất nước Trung Mỹ với nhiều điểm tương đồng với văn hóa Việt Nam thể hiện trong các món ăn truyền thống, tập quán canh tác, văn hóa tín ngưỡng dân gian.

Đến Ai Cập, Phan Quang cho người đọc thêm hiểu biết về nền văn hóa, phong tục của người Ai Cập xưa và nay, về nguồn gốc và cấu trúc của những cây Kim Tự tháp và bí ẩn nằm bên trong lòng tháp.

Đến Australia, bằng cảm nhận của mình, Phan Quang cho người đọc thấy được điều kiện khí hậu, thời tiết rất đa dạng của đất nước này,... Phan Quang viết rất nhiều về Pháp và Trung Quốc - hai nền văn hóa đồ sộ và có nhiều mối liên hệ với Việt Nam.

Đối với người viết du ký, ghi chép từ trực quan là thiết yếu song chỉ có từng ấy thôi chưa đủ đi sâu vào lòng người đọc. Các tác phẩm du ký báo chí của nhà báo Phan Quang được viết ra từ một nhà báo có kiến thức uyên bác mà kiến thức này được tích lũy từ sách vở, từ đời thực. Phan Quang đã công phu nghiên cứu lịch sử, văn hóa, xã hội của những nơi được đặt chân tới.

Cũng có những nơi ông lui tới nhiều lần, mỗi một lần lại có những khám phá, phát hiện đặc biệt để “kể” với độc giả”. Phan Quang đã cho người đọc một viễn vọng kính để nhìn tỏa ra các phương trời xa lạ và mới mẻ. Bao nhiêu phong tục, tập quán chưa được biết, bao nhiêu kiến thức đầy ắp những trang văn mềm mại, uyển chuyển mà tác giả cố công khám phá, quan sát, ghi chép để rồi miệt mài vẽ nên những bức tranh mới lạ, hấp dẫn với bạn đọc.

Đồng chí Võ Văn Thưởng đến thăm nhà báo Phan Quang

Con mắt hội nhập, cầu thị

Có một điểm chung ở tất cả tác phẩm du ký báo chí của nhà báo Phan Quang là niềm tự hào về đất nước và con người Việt Nam. Tuy nhiên, thông qua những câu chuyện của các quốc gia trên thế giới, Phan Quang muốn bạn đọc soi rọi vào đó và suy ngẫm về đất nước mình để từ đó học hỏi những điều tốt, rút ra bài học kinh nghiệm để đất nước ngày càng phát triển văn minh hơn.

Cũng nhờ ý thức hội nhập, ham tìm tòi đó mà tác phẩm du ký báo chí của ông luôn chứa rất nhiều điều thú vị, bất ngờ và có sức sống đặc biệt, vượt qua sự khắc nghiệt của thời gian.

Không chỉ về kinh tế, chính trị, Phan Quang khá chú trọng tính “giáo dục” về văn hóa ứng xử trong mỗi tác phẩm của mình. Ông kể về nét văn hóa của nước ngoài rồi đem so sánh với Việt Nam, bạn đọc thông thái sẽ tự có đánh giá đúng đắn cho riêng mình.

Phan Quang nói về những điều tốt đẹp của con người Gabon rất thú vị, lịch sự và xởi lởi. Còn ở Paris, Phan Quang miêu tả về thế giới của những người ăn mày rồi so sánh trực tiếp với xã hội Việt Nam, để nhắn nhủ tới mỗi người đọc, đặc biệt là các nhà chức trách cần nhìn nhận thực trạng để khắc phục những bất cập đang hiện hữu.

Cũng ở Paris, Phan Quang vẽ ra trước mắt bạn đọc một thủ đô Paris chật chội bởi những sai lầm trong quy hoạch và thiết kế xây dựng đô thị. Theo Phan Quang, đây là sai lầm phải trả giá đắt nhất trong phát triển. Đẹp nhưng cần hài hòa với vị thế xung quanh và tính năng công trình. Từ đây, Phan Quang liên hệ vấn đề thực tế đang diễn ta tại Thủ đô Hà Nội và đem tới thông điệp “Hãy dè chừng hội chứng tháp cao tầng”,...

Phan Quang sáng tạo tác phẩm báo chí không ngoài mục đích phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc, mong muốn đem hình ảnh Việt Nam hội nhập và phát triển cùng với các nước trên thế giới. Đối với ông, báo chí chính là một bộ phận cấu thành văn hóa dân tộc. Nhà báo cũng là người hoạt động chính trị - xã hội bằng phương pháp báo chí.

Nhà báo Phan Quang

Hài hòa giữa báo chí và văn chương

Du ký báo chí là một thể loại thể hiện rõ nét nhất sự giao thoa giữa báo chí và văn học, nhưng, để đạt đến sự hài hòa cho cả hai yếu tố này trong cùng một tác phẩm, ít tác giả đạt đến sự chuẩn mực.

Bàn về vấn đề này, nhà báo Phan Quang chia sẻ: “Khi ta viết du ký có thể nói đây là báo chí vì chúng ta mang lại những thông tin, cũng có thể gọi là văn học vì chúng ta mang lại cảm xúc cho người đọc. Thế nhưng, nếu người viết đi sâu vào thông tin chi tiết thì dễ khô khan, còn nếu sa đà vào cảm xúc, miêu tả quá nhiều lại dễ lan man, nhàm chán.

Để kết hợp hài hòa hai yếu tố này trong một tác phẩm du ký thì trước hết nhà báo phải hiểu rõ được chức năng của báo chí cũng như văn học. Báo chí có chức năng chuyển tiếp thông tin, tương tác với bạn đọc, nâng cao kiến thức cho người đọc, phục vụ nhiệm vụ chính trị. Còn văn học có chức năng chia sẻ cảm nhận của mình để đáp ứng nhu cầu người đọc. Và ở bất kỳ thể loại nào cũng luôn hướng đến cái gốc chân, thiện, mỹ.”

Cuốn sách viết về nhà báo Phan Quang của PGS.TS Nguyễn Thị Trường Giang

Nhà văn Nguyễn Tuân ví Phan Quang như con sông có hộ tịch ở báo chí nhưng tắm mát cả hai bờ. GS. Hà Minh Đức ví Phan Quang như con nước chảy giữa hai bờ báo chí và văn chương.

Đúng như những nhận định đó, đọc du ký báo chí của nhà báo Phan Quang có thể thấy các tầng, lớp thông tin chính trị - văn hóa - xã hội chứ không đơn thuần là ghi chép tản mạn những thông tin “tầm thường, cá nhân”. Đó là yêu cầu và cũng là chức năng quan trọng nhất mà một tác phẩm báo chí buộc phải đáp ứng.

Những thông tin trong tác phẩm của Phan Quang lại được chuyển tải rất mềm mại, giản dị, dễ đi vào lòng người thông qua những câu chuyện, nhân vật, hình tượng, thơ ca mà tác giả đã khéo léo lồng ghép.

Cách Phan Quang truyền tải thông tin rất phong phú, linh hoạt, lúc thì kể chuyện, lúc thì miêu tả, so sánh, lúc nói chuyện văn chương, lúc đời sống hiện tại. Nhờ đó, độc giả tiếp nhận thông tin vừa dễ dàng, không bị gượng ép, khô khan.

Những bài ký nói chung và du ký nói riêng của Phan Quang luôn thể hiện tinh thần nhân văn, một cách nhìn cuộc sống đôn hậu và trung thực. Phan Quang nhìn thấy sự gắn kết giữa các giá trị văn hóa qua phong tục dân tộc; sự gắn kết cái đẹp; sự thân thiện; tình yêu lao động; tình thương giữa con người với con người, con người với thiên nhiên; sự sáng tạo tài hoa của con người;... Những cái nhìn này không phải chỉ dùng con mắt thường để quan sát mà phải dùng cả trái tim để cảm nhận.

Nhà báo Phan Quang

“Cái tôi” uyên bác, điềm đạm, mực thước

Trong các tác phẩm du ký báo chí của Phan Quang, ta bắt gặp cái tôi cá nhân ở hai vai trò: Cái tôi trần thuật thể hiện khi ông là người nhập cuộc, trải nhiệm rồi kể lại sự việc. Cũng có khi là người chứng kiến, đứng ngoài quan sát rồi đưa ra những bình luận, nhận xét, đánh giá khách quan. Còn cái tôi thẩm mĩ, có thể hiểu đó là những phút suy tư ý nhị, tâm tình, sâu lắng, hài hước của tác giả đem đến cho bạn đọc những trang viết vừa giàu thông tin lại giàu cả cảm xúc.

Điều làm nên sự khác biệt, khẳng định trí tuệ uyên bác của cái tôi trong du ký Phan Quang là “cái tôi” của ông không nằm ở những sự kể chuyện, thuật lại những gì mình trải nghiệm, những gì đang diễn ra, mà trong mỗi bước chân du hành của mình, Phan Quang đều có những nhận định, đánh giá rất sâu sắc. Cách ông tiếp cận các vấn đề chủ yếu từ góc độ văn hóa, về cơ bản không lấy chính trị để đánh giá.

Ví dụ như khi trong “Thơ thẩn Paris”, ông viết về các công trình kiến trúc, bảo tàng, cung điện, cầu trên sông Seine,... ông đều nhìn bằng góc nhìn văn hóa để thấy được giá trị của những công trình này. Như tháp Eiffel từng bị gọi là con quỷ phá hoại thành đô, thế nhưng sau đó chính công trình này lại trở thành biểu tượng của Paris, trở thành một công trình khiến vài chục triệu khách du lịch phải ghé Paris để chiêm ngưỡng. Bởi tiếp cận vấn đề ở góc độ văn hóa, Phan Quang có một cái nhìn dài hạn, cái nhìn khách quan cho tất cả sự vật, sự việc.

Bên cạnh đó, cái điềm đạm, mực thước của Phan Quang thể hiện ngay ở giọng văn chậm rãi chứ không phải kiểu văn chương cuồn cuộn bốc lên để cuốn người đọc đi. Những trang viết của Phan Quang luôn lồng ghép vào đó những suy tư, trăn trở của tác giả, những trạng thái cảm xúc trước hiện thực và tình người cao đẹp...

Đôi lúc, ông cũng lồng vào đó chút đùa giỡn. Nhưng cái đùa giỡn của ông không phải là sự tự giễu, giễu cợt hay mỉa mai, châm biếm sâu cay, mà đó là sự hài hước thoảng nhẹ được điểm xuyết vào tác phẩm để tạo nên sự duyên dáng trong những mô tả, những chi tiết mà ông đưa vào. Cái tôi có hàm chứa các yếu tố thẩm mỹ thể hiện quan điểm, xúc cảm thẩm mỹ của tác giả trong quá trình miêu tả hiện thực được phản ánh.

Nhà báo Phan Quang

Đóng góp của nhà báo Phan Quang cho du ký báo chí

Những đóng góp của ông rất lớn, đặc biệt là trong việc định hình cấu trúc thể loại, đem đến một cách viết du ký phát huy được đầy đủ đặc trưng thể loại, lại phù hợp với cách thức truyền đạt và tiếp nhận thông tin của bạn đọc hiện đại.

Bên cạnh đó, mở ra một bước ngoặt mới trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí đòi hỏi những người viết giàu kiến thức, am hiểu, trí tuệ và nhân văn. Du ký báo chí không thể nào quấy loãng vấn đề, viết đủ thứ nhưng chỉ dừng lại ở chuyện từ thể thao, trò chơi, chuyện ăn uống, chuyện phiếm... khiến bài viết trở nên lãng xẹt.

Gói ghém trong những trang viết rất vừa vặn của Phan Quang, cho dù nói chuyện gì đi chăng nữa thì thông điệp cuối cùng ông đưa đến bạn đọc cũng rất sâu sắc, mang tính hiện tại, tức là phù hợp với thời hiện tại, với con người hiện đại.

Thực tế, báo chí hiện nay có sự cạnh tranh rất lớn về mặt thông tin. Tuy nhiên, cạnh tranh rất cần khôn khéo, bởi nếu chạy đua theo tốc độ thông tin thì đến các hãng thông tấn lớn trên thế giới cũng chưa thể cạnh tranh được với mạng xã hội, đặc biệt là Facebook.

Cho nên, việc đi vào hướng khai thác thông tin chuyên sâu, ngách thông tin riêng biệt sẽ là xu thế tất yếu để các kênh báo chí chính thống có thể đứng vững. Du ký báo chí không chỉ bám vào việc cung cấp thông tin theo hướng chuyên sâu, mà còn có sự phân tích, bình luận, đánh giá sự kiện, con người của tác giả.

Nhà báo Phan Quang (thứ 5 từ phải sang) trong chuyến thăm di tích Địa điểm thành lập Hội Nhà báo Việt Nam năm 2005

Trong suốt chặng đường hơn 70 năm làm báo, Phan Quang luôn tâm niệm nhà báo muốn có tác phẩm hay phải thường xuyên rèn luyện việc “Đọc - Đi - Nghĩ - Viết”. Đặc biệt, đối với những người viết du ký thì 4 kỹ năng này càng trở nên quan trọng hơn.

Bên cạnh đó, một trong những yếu tố giúp nhà báo Phan Quang thành công với thể loại ký nói chung và du ký báo chí là ông rất giỏi ngoại ngữ.

Bên cạnh đó, việc ghi chép và gìn giữ tư liệu cũng là những kỹ năng quan trọng mà nhà báo nói chung, đặc biệt là những người muốn viết được tác phẩm du ký báo chí hay cần rèn luyện. Đối với nhà báo Phan Quang, những chuyến đi của ông đều là đi công tác, đi với trách nhiệm chính trị nặng nề nên lịch trình công việc dày đặc và rất ít thời gian nghỉ ngơi. Do đó, việc ghi chép tư liệu để viết bài không hề đơn giản.

Phan Quang chia sẻ: “Với thời gian hạn hẹp và công việc gấp gáp, người viết không thể ghi chép tại chỗ, tuy nhiên, trong những giờ nghỉ ngơi có thể lang thang nhìn ngắm, quan sát, hỏi han để ghi chép lại. Vừa ghi chép thông tin lại vừa phải ghi lại cảm xúc cá nhân của mình về sự việc đó”. Bên cạnh cách ghi tại chỗ, Phan Quang còn chia sẻ một cách ghi chép tư liệu nữa là đọc - ghi.

Đọc trước khi đến và sau khi về thì tương tự phải ghi chép những chi tiết, kiến thức mình có được trong mỗi lần đọc. Việc ghi chép tư liệu từ sách báo giúp tác giả có thêm nền kiến thức cơ bản để có thể khám phá, hiểu sâu hơn về nơi muốn đến, muốn viết. Ghi chép tư liệu đã khó, việc gìn giữ tư liệu đó như thế nào là vấn đề mà không phải ai cũng làm được. “Cho đến bây giờ, trong kho tàng tư liệu của nhà báo Phan Quang vẫn còn lưu giữ những hóa đơn, vé tàu xe, vé máy bay,... từ rất nhiều năm trước” .

Nhà báo Phan Quang chia sẻ, ông đi rất nhiều, mỗi lần đi đều viết bài, nhưng không phải viết ngay. Có những bài đến chục năm sau ông mới viết, tuy nhiên, đó không phải là thông tin chậm mà quãng thời gian đó là cả một chiều dài của lịch sử, văn hóa, kinh tế mà Phan Quang có thể nhìn từ quá khứ đến hiện tại để hình thành một bài viết với hàm lượng thông tin nhiều và sâu./.

Đào Thị Cảnh

Bình luận