Báo chí với việc bảo tồn và phát huy văn hóa vật thể Hà Nội: Dưới góc nhìn, đánh giá của độc giả

15/06/2017, 10:04

Báo chí với việc bảo tồn và phát huy văn hóa vật thể Hà Nội: Dưới góc nhìn, đánh giá của độc giả - Trong bối cảnh hiện nay, di sản văn hoá là một thành tố có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạo dựng, tôn vinh giá trị văn hoá của mảnh đất kinh kỳ.

Vai trò của báo chí trong việc định hình thái độ và hành vi của công chúng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa vật thể Hà Nội

Vai trò của báo chí

Với những ưu thế nổi trội, đặc biệt khả năng nhanh nhạy trong việc “bắt mạch” những vấn đề thời sự, khả năng phản biện và tham gia giải đáp kịp thời những câu hỏi cấp thiết của đời sống xã hội, báo chí bằng nhiều phương thức đã tham gia tích cực và hữu hiệu trong việc bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa vô giá của Thủ đô.

Với phương tiện thông tin hiện đại, các đài phát thanh - truyền hình, tờ báo, tạp chí, trong đó có những tờ báo, tạp chí có những chuyên mục về văn hóa như Lao động, Tiền phong, Thanh niên, Tuổi trẻ, Hà Nội mới...thường xuyên thông tin, quảng bá và kịp thời “vào cuộc” góp phần quan trọng vào công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Hà Nội.

Hoạt động báo chí là một sản phẩm của đời sống văn hóa - xã hội hiện đại. Bản thân nó có vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển văn hóa. Nói cách khác, chức năng văn hóa của báo chí là việc nâng cao trình độ hiểu biết chung của nhân dân, khẳng định và phát huy giá trị văn hóa tốt đẹp, hình thành và không ngừng hoàn thiện lối sống tích cực trong xã hội.

Theo đó, báo chí phải tham gia tích cực vào việc bảo vệ di sản văn hóa Thủ đô thông qua hoạt động tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho nhân dân. Tuy nhiên, một trong những yếu tố quan trọng là liệu công chúng tiếp nhận nội dung báo chí ra sao? Thái độ và hành vi của công chúng bị tác động như thế nào thông qua báo chí? Để trả lời được những câu hỏi này, tác giả ứng dụng mô hình sinh thái học truyền thông và tiến hành một nghiên cứu thực nghiệm.

Từ những kết quả nghiên cứu

Để đi sâu tìm hiểu hiệu quả nội dung các bài báo về văn hóa vật thể Hà Nội, tác giả tiến hành nghiên cứu thực nghiệm, đồng thời áp dụng mô hình sinh thái học truyền thông để giải thích kết quả trên. Mô hình sinh thái của quá trình truyền thông gồm một tập hợp các đề xuất chính thức có thể được coi như cung cấp một nền tảng tiền đề cho các cấu trúc cơ bản trong lĩnh vực truyền thông.

Tác giả lựa chọn ngẫu nhiên 5 bài báo liên quan đến văn hóa vật thể Hà Nội có nội dung về sự vi phạm và xuống cấp của di sản vật thể ở Hà Nội, trong đó 2 bài báo in và 3 bài báo điện tử. Sau đó, mỗi đối tượng tham gia nghiên cứu được lựa chọn 2 bài (1 bài báo điện tử và 1 bài báo in), đọc thầm 2 lần, và sau đó lựa chọn câu trả lời cho 5 câu hỏi (có thể lựa chọn hơn 1 câu trả lời).

Theo anh/chị, nội dung bài báo này muốn nói điều gì?
Anh chị đánh giá thế nào về tính tin cậy của thông tin bài báo đưa ra?
Anh chị làm gì khi đọc xong bài báo này?
Anh/chị nhận thấy ngôn ngữ sử dụng trong bài này thế nào?
Anh/chị thấy cách trình bày bài báo này thế nào?

Kết quả điều tra trong nghiên cứu thực nghiệm bảng 1

Chủ đề

Câu hỏi

Tần suất lựa chọn

Báo in

Báo điện tử

Nội dung bài báo

Hành vi của người dân

12

9

Công trình văn hóa bị vi phạm nghiêm trọng

50

50

Đơn vị chức năng phải vào cuộc

10

10

Người dân nên bảo vệ công trình văn hóa này

5

0

Người dân tại địa bàn này nên cảnh giác với hành vi phá hoại tài sản

2

1

Tính tin cậy

Bình thường

10

25

Đáng tin

30

15

Rất đáng tin

10

10

Thái độ / Hành vi

Tôi bức xúc với hành vi xâm phạm trên

30

25

Tôi sẽ nói với mọi người xung quanh biết về vấn đề này

40

38

Tôi sẽ báo lên chính quyền địa phương

5

2

Tôi sẽ tiếp tục theo dõi báo chí xem tình hình ra sao

50

45

Tôi sẽ đến xem trực tiếp nơi này thế nào

2

0

Trình bày

Phức tạp

1

0

Bình thường

15

20

Dễ hiểu

42

33

Thu hút

45

40

Ngôn ngữ sử dụng

Phức tạp

0

2

Bình thường

36

33

Dễ hiểu

50

48

Thu hút

40

43

Căn cứ vào kết quả nghiên cứu trên có thể thấy, tất cả các thông tin đều được truyền qua trung gian. Điều này dễ hiểu khi thông tin về công trình và sự vi phạm đều được diễn tả bằng ngôn từ, hình ảnh và ngữ pháp, cách trình bày logic thông qua kênh báo in/điện tử để gửi tới công chúng. Công chúng chỉ có thể tiếp cận được các thông tin đó khi có khả năng đọc, được tiếp cận với tờ báo (in hoặc điện tử).

Truyền thông qua trung gian với ba thành phần riêng biệt nhưng liên quan đến nhau: (1) các thông điệp, (2) các ngôn ngữ mà các thông điệp được mã hóa, và (3) các phương tiện truyền thông trong đó thông điệp mã hóa được truyền tải, lưu trữ, và / hoặc xử lý.

Qua đó có thể thấy, hầu hết công chúng đều nhận định được các thông điệp của phóng viên thông qua ngôn ngữ và hình ảnh được trình bày trong bài báo. Và không có sự khác biệt gì so với báo in và báo điện tử (ở đây ta không tính đến tốc độc tiếp cận).

Hội thảo báo chí với việc bảo tồn và phát huy văn hóa vật thể của Hà Nội, năm 2016. Ảnh: Phạm Ngọc

Khi tham gia vào quá trình truyền thông, con người hành động trong hai vai trò khác nhau: người tạo tin và người nhận tin. Vai trò sáng tạo được kết hợp với sự hình thành đại diện của ý nghĩa. Vai trò tiêu thụ được kết hợp với việc giải thích đại diện ý nghĩa. Mỗi vai trò có một mối quan hệ khác nhau để truyền thông, thậm chí khi cả hai vai trò này đồng thời kết hợp với cùng một người. Điều này thể hiện rất rõ trong ý nghĩa nội dung mà công chúng nhận thấy thông qua nội dung tin bài.

Không chỉ dừng lại chỉ một ý nghĩa, đa số công chúng đều có một sự hình thành ít nhất 2 ý nghĩa trở lên (ý nghĩa chính “Công trình văn hóa bị vi phạm nghiêm trọng” và thêm ý nghĩa đi kèm “Hành vi của người dân”, “Đơn vị chức năng phải vào cuộc”). Đồng thời, khi nhận biết được những ý nghĩa đó cũng chính là lúc công chúng đang tự giải thích và tự hiểu nội dung mà họ nắm được.

Và điều này chứng minh rằng, hiệu quả truyền thông được khởi tạo trong các thông điệp. Như kết quả về ý nghĩa thông điệp mà người đọc có được trong nghiên cứu thực nghiệm, truyền thông được khởi tạo sử dụng ngôn ngữ và phương tiện truyền thông. Rõ ràng, tất cả những nội dung ý nghĩa mà người đọc có được như một thông điệp và là một sự ước chừng về ý nghĩa mà người tạo tin mong muốn.

Thông điệp được khởi tạo sử dụng ngôn ngữ và phương tiện truyền thông. Ngôn ngữ hình thành khả năng liên kết với thông điệp, do đó, ngôn ngữ đóng vai trò chủ đạo trong việc liên kết và truyền tải thông điệp. Kết quả cho thấy, hầu hết độc giả đều cho rằng ngôn ngữ và cách trình bày của bài báo dễ hiểu, thu hút.

Việc tiêu thụ thông điệp cho phép người nhận tin hình thành nhận thức và thậm chí thiết lập (ít nhất là trong tâm trí của riêng mình) mối quan hệ với những người tạo tin của thông điệp. Điều này thể hiện trong việc thể hiện thái độ và hành vi của người đọc khi nhận thông điệp từ bài báo. Đa số người đọc sẽ trao đổi việc họ nhận thấy hành vi vi phạm đến công trình văn hóa vật thể với những người xung quanh (80%), đồng thời họ thể hiện thái độ bức xúc với hành vi xâm phạm trên (50 - 60%), và họ sẽ tiếp tục theo dõi báo chí để biết được tình hình tiến triển ra sao (90 - 100%).

Bên cạnh ý nghĩa thông điệp trên, một điều thú vị là nhiều độc giả cho rằng bài báo trên báo in có tính tin cậy cao hơn trên báo điện tử (mặc dù độc giả không biết đó là bài báo đó trên báo in hay báo điện tử khi thực hiện nghiên cứu thực nghiệm này). Điều này thể hiện trong câu từ, cách trình bày mà bài báo mang đến cho độc giả.

Lý giải nguyên nhân của tình trạng này, một phần do phóng viên thích tập trung vào vấn đề “câu khách”. Đây cũng là hạn chế trên báo điện tử cần được khắc phục, đặc biệt trong vấn đề bảo tồn văn hóa dân tộc nói chung. Do đó, vấn đề cung cấp thông tin văn hoá luôn cần được lưu ý đi cùng với tính phân tích, hướng dẫn, ứng dụng, như vậy thông tin văn hoá mới có chiều sâu. Và quan trọng nhất là có tính hướng dẫn cho hành vi của công chúng.

Kết luận

Trong bối cảnh công nghệ thông tin ngày càng phát triển, bạn đọc không còn xa lạ với Internet, những thông tin được báo chí đăng tải đã ít nhiều tạo được hiệu ứng, cũng như định hướng trong dư luận trong xã hội. Bài nghiên cứu này đã chứng minh vai trò của báo chí trong việc định hình thái độ và hành vi của công chúng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa vật thể Hà Nội. Bên cạnh báo điện tử, báo in vẫn tạo nên hiệu ứng riêng trong lòng độc giả. Mặc dù vẫn còn một số hạn chế nhất định, nhưng báo chí đã đóng góp nhiều trong công cuộc bảo tồn và phát huy văn hóa vật thể Hà Nội./.

NCS Đào Xuân Hưng

Tài liệu tham khảo

1. Foulger, D. (2002a). Roles in Media. Presented at National Communication Association Summer Conference, May, 2002. Retrieved from http://evolutonarymedia.com/papers/rolesInMe dia.htm.
2. Foulger, D. (2002b). The Invention and Evolution of Media. Presented at National Communication Association;November, 2002. Viewed at Retrieved from http://evolutonarymedia.com/papers/hammerAs Medium.htm.
3. Foulger, D. (2004). An Ecological Model of the Communication Process. http://foulger.info/davis/papers/ecologicalModel OfCommunication.htm

Bình luận