Báo chí thế giới 2017: Thấu hiểu và thay đổi

09/02/2018, 10:09

Báo chí thế giới 2017: Thấu hiểu và thay đổi - Năm 2017, báo chí quốc tế đã hiểu để thích ứng với những hiện tượng tương đối mới, như tin giả hay trí tuệ nhân tạo. Các tờ báo bắt đầu hạn chế việc phóng viên dùng mạng xã hội. Và, làn sóng nữ quyền đang khởi dâng trong nội bộ tòa soạn báo chí thế giới.

Thấu hiểu bản chất sự thật

Khái niệm sự thật của báo chí một lần nữa được lật lại. Sự thật hiện nay phải cạnh tranh với những hiện tượng khác na ná như thật: dữ liệu (fact), phản dữ liệu (counterfact), hay cách hiểu khác (alternative fact). Khi tất cả các loại dữ liệu và cách giải thích dữ liệu được đưa tới cho công chúng, rất khó để nhận ra đâu là sự thật.

Tin giả (fake news) trở thành hiện tượng năm 2016 và được Nhà xuất bản Từ điển Collins bình chọn là từ khoá của năm. Sang năm 2017, một số nghiên cứu cho thấy rõ hơn nội hàm chi tiết của khái niệm “tin giả”. Từ góc độ bạn đọc, tin giả được hiểu là những thông tin không chính xác hoàn toàn, được đưa ra từ nhiều nguồn, trong đó có cả nhà báo. Có 5 nhóm tin giả.

(1) Tin trào phúng: gồm tranh ảnh, clip chế, truyện hài, có mô phỏng, sao chép một phần thực tế;

(2) Tin báo chí kém chất lượng: giật gân, câu view, không chính xác, đưa tin hời hợt, nông cạn;

(3) Tin quảng bá phóng đại: nói phóng đại nhằm gây ảnh hưởng kinh tế - chính trị, hoặc đánh bóng thương hiệu, tin PR;

(4) Tin quảng cáo: tin được tài trợ, quảng cáo hiển thị trong nội dung bài viết;

(5) Tin sai trái: những chuyện thêu dệt dựng lên nhằm mục đích thương mại hoặc chính trị, có thể chứa mã độc hoặc virus trong đường link. Nhà báo hiểu tin giả là loại tin số 5. Nhưng theo nhận xét của bạn đọc, các tin từ số 1 tới số 4 đều bị xếp vào loại không nghiêm túc, không hoàn toàn chính xác và không mang lại các giá trị báo chí mà thị trường mong đợi, như sự thật, công bằng, khách quan, có kiểm chứng, độc lập, là thể hiện nguyện vọng chính đáng của người dân.

Hiểu theo cách này, báo chính thống muốn xây dựng lòng tin lâu dài với bạn đọc cần tránh tạo ra những sản phẩm thông tin mà công chúng hiểu là tin giả, tin để giải trí, tin đúng hay sai không quan trọng.

Báo chí chính thống cần tránh tạo ra những sản phẩm mà ở đó ranh giới không rõ ràng giữa báo chí với giải trí, (ví dụ Rap-news, hay lồng ghép diễn kịch trong chương trình bình luận báo chí), giữa báo chí với quảng cáo (ví dụ nhà báo đi đóng phim, chụp ảnh quảng bá sản phẩm), giữa báo chí với truyền thông quảng bá (ví dụ bài báo PR cho sản phẩm). Hiểu sự khó khăn để truyền đạt sự thật và tìm ra những kỹ thuật làm báo giảm sự hiểu lầm của công chúng là những đúc kết về mặt lý luận báo chí có ý nghĩa đặc biệt nổi trội trong năm qua.

Robot phóng viên đã được thử nghiệm để hoàn thành những bài báo trong thời gian tích tắc. Ảnh: TL

Thấu hiểu kỹ thuật

Năm 2017 chính thức xác nhận một số điểm mới trong kỹ thuật làm báo. Báo chí truyền hình tiếp tục khẳng định là loại hình được công chúng tiếp cận nhiều nhất. Tuy nhiên, khái niệm truyền hình đã mở rộng hơn do có nhiều loại màn hình hơn.

Sẽ không trọn vẹn nếu điểm lại năm 2017 mà không nhắc tới trí tuệ nhân tạo (AI) trong báo chí và truyền thông. Trung Quốc đang có tham vọng trở thành cường quốc dẫn đầu về AI trong năm 2030. Ủng hộ mục tiêu này của Trung Quốc, Google đã đầu tư xây dựng trung tâm nghiên cứu AI tại quốc gia đông dân nhất hành tinh.

“Balls have zero to me to me to me” sẽ là cụm từ có tính chất lịch sử của AI. Vào tháng 6/2017, Alice và Bob, hai robot do Facebook nghiên cứu phát triển đã tự chat với nhau đoạn hội thoại có cụm từ trên. Đây là thứ ngôn ngữ ngay cả người sáng tạo robot cũng không hiểu. Và do đó, Facebook đã ngắt điện, kết liễu “cuộc đời” của hai trí tuệ nhân tạo họ làm ra. Trí tuệ nhân tạo, do đó, vẫn sẽ là cuộc thử nghiệm đầy thận trọng trong giới kỹ thuật truyền thông.

Trí tuệ nhân tạo dựa trên các thuật toán nhận diện và mô tả lại trí tuệ của cộng đồng. Do đó, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo phụ thuộc vào trí tuệ của chính cộng đồng những người cung cấp dữ liệu lớn cho nó. Google dịch là một ví dụ. Dịch vụ Google dịch Anh-Việt, Việt-Anh rất kém, thể hiện đúng mức độ sử dụng tiếng Anh của người Việt và mức độ cam kết đóng góp trí tuệ của người Việt cho dịch vụ Google dịch.

Nhà báo không nên dùng mạng xã hội để chia sẻ quan điểm

Hạn chế dùng mạng xã hội

Trong tháng 10/2017, hai tờ báo có tầm ảnh hưởng mạnh nhất trong giới báo chí Mỹ là Thời báo New YorkNhật báo phố Wall đồng loạt đưa ra những quy định mới liên quan đến việc hạn chế nhà báo dùng mạng xã hội để ủng hộ hoặc phản đối quan điểm chính trị.

Điều này bắt nguồn từ làn sóng nhà báo dùng mạng xã hội để phản ứng Tổng thống Mỹ Donald Trump. Nhà báo cho rằng, họ không thể giữ thái độ khách quan vì cần đứng về “phe chính nghĩa” trước những quyết định gây chia rẽ của ông Trump trong các vấn đề như biến đổi khí hậu, chống quấy rối tình dục, bênh vực người nhập cư hay chống lại việc bổ nhiệm vô lý của Tổng thống.

Ngoài yêu cầu nhà báo không đứng về phe phái chính trị nào Ban biên tập Nhật báo phố Wall nêu quan điểm: “Mọi tài năng và nguồn lực đều nên dành để ưu tiên tạo ra sản phẩm báo chí mang lại những điều mới mẻ và thú vị cho bạn đọc. Hoạt động quá tích cực trên mạng xã hội là đi ngược lại với mối ưu tiên đáng lẽ ra dành cho việc làm báo phục vụ bạn đọc”.

Những “siêu nhà báo” có gần một triệu người theo dõi trên Twitter đã cùng tham gia soạn thảo các quy định mới về sử dụng mạng xã hội. Điều này có tác dụng lan tỏa tới những người làm báo khác trong tòa soạn. Báo chí Mỹ rập khuôn lại những trào lưu do hai tờ này khởi xướng. Và đến lượt mình, báo chí phương Tây lặp lại những xu hướng của báo chí Mỹ. Chính vì thế có thể nhận định xu hướng dùng mạng xã hội không vì mục đích chính trị, và hạn chế nguồn lực báo chí cho mạng xã hội sẽ là mong muốn chung của ban biên tập báo giới phương Tây trong năm mới.

Làn sóng nữ

Phong trào dùng từ khoá #Metoo (tôi cũng thế) trên mạng xã hội do các ngôi sao điện ảnh khởi đầu. Họ chia sẻ những câu chuyện của bản thân bị quấy rối tình dục và ngược đãi. Từ tháng 10/2017, phong trào trở thành hiện tượng toàn cầu với nhiều triệu lượt dùng từ khoá #Metoo trên mạng xã hội.

Các nữ nhà báo trong lúc đưa tin về hiện tượng này cũng tự đối chiếu trong môi trường làm báo và nhận ra sự bất công. Nếu phụ nữ nói chung có #Metoo thì phụ nữ làm báo nói riêng có từ chữ A (A-word, A là chữ cái đầu tiên của một từ thô tục trong tiếng Anh). Không chỉ ông Trump dùng từ này để chửi thề, cánh nam giới làm báo cũng thường xuyên dùng từ này và nhiều tiếng lóng thô thiển mang đậm màu sắc miệt thị giới nữ tại nơi làm việc.

Tranh luận giữa phóng viên, các tờ Bưu Điện Washington, Tạp chí Thời đại và Nước Mỹ Ngày Nay đi tới kết luận tình trạng nam giới đối xử bất công với nữ giới trong các cơ quan báo chí đang tới hồi báo động và cần sự điều chỉnh ngay lập tức trong hành vi. Nếu trước đây nam nhà báo bình luận châm biếm công khai về phụ nữ, thì năm mới sẽ là thời điểm họ thay đổi để tạo ra môi trường ngôn ngữ chuẩn mực, không bình luận phân biệt đối xử với phụ nữ dựa trên tuổi tác, hình thức, học vấn, chủng tộc và xu hướng tính dục.

Tin rằng năm 2018 báo chí thế giới sẽ có nhiều tín hiệu tích cực tiếp nối sự chuyển biến có chất lượng về chuyên môn và cách hành xử nhân văn đã khởi nguồn từ những nỗ lực của hàng triệu người làm báo trong năm 2017./.

Mạch Lê Thu- NCS Báo chí, Đại học Monash

Bình luận
Trị dứt điểm bệnh ngủ ngáy Gia đình trái cây Pushmax Công ty Cổ phần Sản xuất - Thương mại Violet Không lo căng thẳng mệt mỏi, giải nhiệt cuộc sống Trà sữa - Ngon khó cưỡng