Bài học làm nghề không bao giờ cũ

04/07/2018, 08:50

Bài học làm nghề không bao giờ cũ - Cuối năm 2003, khi dịch cúm gia cầm H5N1 có nguy cơ lan rộng trên cả nước - một sự kiện chưa có tiền lệ - các nhà báo đứng trước sự chọn lựa nghiệt ngã: đưa tin hay không đưa tin.

Dịch cúm gia cầm H5N1 xuất hiện tại Việt Nam cuối năm 2003. Ảnh: TL

âng, trong làm báo, không phải lúc nào việc cân nhắc, chọn lựa một đề tài cũng dễ dàng. Nhưng ngược lại, đôi lúc, đôi chỗ, đã thấy những sự chọn lựa chủ động nhưng không dựa trên mục đích phục vụ người dân...

Nếu không làm báo cho dân

Sau khi một Đài địa phương lên sóng chương trình tiếng dân tộc thiểu số, trong một lần công tác ở vùng đồng bào sinh sống, chúng tôi có làm một khảo sát với 20 đại diện bà con ở đây, kết quả thật bất ngờ: ai cũng nói không thích chương trình này, không xem và nghe, và có người nói là “nghe không hiểu, thà nghe chương trình tiếng Kinh”. Đây là chương trình được xây dựng với mục đích tốt trong nỗ lực đưa ánh sáng văn hóa đến với cộng đồng các dân tộc anh em, nhưng cách làm chương trình còn duy ý chí, chạy theo phong trào, cơ quan đài không có ai biết tiếng dân tộc này và không có phương án kế hoạch tìm hiểu nhu cầu bà con cụ thể. Hầu hết, các tin bài được chọn lựa phát sóng không sát với nhu cầu của bà con.

Thêm nữa, người phiên dịch là hai bạn trẻ dân “bản địa” với kiến thức ngôn ngữ nói riêng và kiến thức xã hội có hạn. Trong khi đó, hệ thống từ vựng của dân tộc này quá thiếu để dịch các phóng sự tiếng Việt vốn nhiều khái niệm trừu tượng. Vì thế, chương trình truyền hình ấy nghe như một chương trình tiếng Kinh pha tiếng “lóng”!

Nhiều năm qua, công chúng truyền thông bắt đầu nhận ra nhiều bài trả lời phỏng vấn của các bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng, kỹ sư nông nghiệp trên báo chí là các sản phẩm làm theo sự “đặt hàng” của những hãng sữa, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, những công ty phân bón hay công ty dược... Người dân vẫn hay nói với nhau câu cửa miệng, “Đài bảo thế”, “Báo nói thế” trước khi làm một chuyện gì.

Trong một cuộc phỏng vấn sâu mới đây về vai trò của báo chí, 100% số người được hỏi vẫn khẳng định, thông tin báo chí rất quan trọng, là một trong những căn cứ để mỗi người quyết định hành động. Trong khi đó, dù không nhiều những sản phẩm báo chí như “học sinh hút shisha”, bà con nông dân “dùng chổi quét rau”, những lời khuyên dùng thực phẩm chức năng này, thuốc kia vẫn xuất hiện đều đặn và biến niềm tin của độc giả, khán thính giả trở thành hàng xa xỉ.

"Đưa tin hay không đưa tin" là bài học làm nghề không bao giờ cũ đối với mỗi phóng viên. Ảnh: TL

Viết cho ai?

Hầu như không một ai trong số những người làm báo Việt Nam không biết đến phát biểu của Chủ tịch Hồ Chí Minh về báo chí: “Kinh nghiệm của tôi là thế này: Mỗi khi viết một bài báo, thì tự đặt câu hỏi: Viết cho ai xem? Viết để làm gì?” (Hồ Chí Minh toàn tập, NXB CTQG, H.2002, tập 10, tr.615).

Câu hỏi đó - về hình thức - có vẻ đơn giản đến mức ít người làm báo nghĩ rằng “Viết cho ai?” đã bao hàm lý tưởng dấn thân, nguyên tắc công vụ và đạo đức nghề nghiệp. Những câu hỏi Viết cho ai xem? Viết để làm gì? Viết như thế nào? Thể hiện trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân của người làm báo; là yêu cầu trau dồi đạo đức, tác phong; nâng cao kiến thức, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của mỗi người làm báo; là tính mục đích rõ ràng, tính khoa học sâu sắc trong hoạt động báo chí.

Nói lý thuyết thì dễ nhưng vận dụng lời dạy của Bác vào thực tiễn hoạt động cần có những nỗ lực. Thực tế báo chí lâu nay cho thấy, chúng ta còn nhiều tác phẩm, trang báo, chương trình, chuyên mục... được thực hiện theo ý chí chủ quan của những người lãnh đạo cơ quan báo chí hay của phóng viên, không tính đến hiệu quả tác động, không cần biết công chúng có đón nhận hay không.

Trong làm báo, không phải lúc nào việc cân nhắc, chọn lựa một đề tài cũng dễ dàng. Ảnh: TL

Thực tiễn báo chí cũng cho thấy không phải lúc nào việc trả lời câu hỏi “Viết cho ai?” cũng dễ dàng đối với người làm báo. Hiện nay, thể chế kinh tế thị trường đã và đang hình thành cấu trúc đa sở hữu và từ đó dẫn đến sự hình thành các “nhóm lợi ích”.

Đã xảy ra hiện tượng công chúng báo chí Việt Nam và cả các cơ quan quản lý thực sự lúng túng trước thông tin báo chí trái chiều nhau (do tác động của các nhóm lợi ích khác nhau) về các hiện tượng kinh tế trước sự biến đổi quá nhanh của thị trường và cả nền kinh tế, sự liên thông giữa thị trường chứng khoán - bất động sản - lãi suất ngân hàng - thị trường vàng và tỷ giá hối đoái và những vấn đề điều hành vĩ mô, đặc biệt là chính sách tiền tệ.

Điều đó cho thấy, khi thực hiện tác phẩm báo chí, không phải lúc nào việc cân nhắc, chọn lựa đối với người làm báo cũng dễ dàng. Và điều đó cũng cho thấy, quyết định của nhà báo “viết cái gì, viết cho ai” còn là thử thách, bản lĩnh chính trị, tính chuyên nghiệp, là đạo đức báo chí.

cách đánh giá thành tựu báo chí lâu nay hay nhấn mạnh những thống kê số học (lượng phát hành, giờ phát sóng, lượt truy cập, mạng thuê bao, tỷ lệ đề tài phát hiện, cổ vũ, biểu dương nhân tố mới so với thông tin về các hiện tượng tiêu cực, yếu kém, mặt trái của xã hội, các thiếu sót, khuyết điểm...), ít có những khảo sát hiệu quả tuyên truyền, tác động xã hội, xem nhẹ việc nghiên cứu công chúng truyền thông. Thỉnh thoảng chúng ta có vài cuộc khảo sát nhỏ, hoặc có tổng hợp những phản hồi qua thư, điện thoại, email của một số ít bạn đọc/nghe/xem. Song, đó chỉ là những kết quả điều tra tĩnh, không nhìn thấy báo chí và công chúng báo chí như một thực thể sinh động có những biến thiên theo những quy luật nhất định.

Phác họa được công chúng truyền thông, đối tượng phục vụ của báo chí nói chung, của từng cơ quan báo chí nói riêng là công việc khoa học, là yêu cầu chuyên nghiệp. chỉ khi nào báo chí nhận diện tốt đối tượng phục vụ bằng những kết quả đo lường chi tiết liên quan tới nghề, báo chí mới có thể phục vụ tốt, phát triển tốt, định hướng tốt.

Những tờ báo quá ít độc giả, chương trình phát thanh - truyền hình được sản xuất và phát sóng bất chấp khán thính giả cần xem/nghe hay không... cũng là cách làm báo chưa thực sự thấm nhuần lời dạy “Viết cho ai?”.

Phan Văn Tú

Bình luận
Gia đình trái cây Pushmax Công ty Cổ phần Sản xuất - Thương mại Violet